SLÁLOM DE ABISMOS

O título do post é roubado, por suposto de quen tén, claro, como facía o Robin Hood aquel con corpo de Errol Flynn. Roubeillo a Chus Pato, ás súas hordas. Para que llo roubei?, pois para falar un pouco de viaxes, de certas viaxes.
Coinciden estes días en Compostela unhas exposicións que teñen como tema central tal asunto. Nun caso trátase dunha mostra que se integra na parafernalia de actividades derivadas do Xacobeo, noutro, dunha proposta que se fai dende o CGAC. Ambas exposicións e o contexto espazo-temporal no que se encaixan parecen querer corroborar -se fixera falta- os versos do poeta (por seguir un pouco máis con el): “Navegar é preciso; viver não é preciso”.
As impresionantes fotografías de Pierre Gonnord ocupan tres plantas do descomunal edificio de San Martiño Pinario, ámbito arquitectónico que lle senta ben, para o meu gusto, moi ben. Repartidas dun xeito claro aparecen dúas series diferentes, a primeira vinculada ás peregrinacións (Regreso á orixe), coa súa visión particular, aínda que ás veces inevitablemente común xa; a segunda, que me interesou máis (Terre de personne), froito tamén dun camiñar, neste caso por terras do norte peninsular, retratando xentes “que manteñen un estilo de vida apegado a uns valores que están a desaparecer” (salvando os diferentes estilos, mesmo me evocou a Antero de Alda, sempre aquí ó lado, a un simple link).
En canto a Bas Jan Ader, seguramente é moi difícil deixar de crer que é un artista para artistas, pero pode servir perfectamente como motivo para facernos reflexionar sobre as forzas que levan a unha persoa a tomar decisións tan aparentemente absurdas como necesarias, imprescindibles. Neste caso non parece indicarse en ningún lado que existira un impulso relixioso, e por eso creo que situar en paralelo os camiños de Santiago e a ‘derrota’ deste artista pode ser un exercicio de reflexión interesante. Nun instante dunha entrevista con un dos mariñeiros que atoparon a súa ridícula embarcación o home falaba de ‘aventura para atoparse a sí mesmo’ como única explicación posible. A fin de contas, quen é o que non anda en busca de sí mesmo, esperando o ansiado momento do encontro, dese vital encontro?
Of course, a foto que xustifica este post foi tomada tamén onte en Santiago mentres o eco das probas de son de Ben Harper sacudía o granito.

A L., que vai diante na andadura e en todo.

PELO TEXO VAI-SE PARA O MUNDO (II)

Para min que Portugal é coma unha fantástica novela, algo así coma unha peza literaria de Italo Calvino feita carne. Penso neso por causa das aeronaves, das que fun atopando dun xeito ou doutro nos diferentes espazos polos que me movín. Primeiro foron os parques, un en Leiria, onde paramos para xantar na viaxe de ida, e outro xa en Lisboa, no Belém, mostrando sendos avións a xeito de monumento público. Despois viñeron as xa mentadas naves que surcan o ceo do tríptico d’O Bosco, tan sorprendentes, alucinantes (existen teses que falan de experiencias con determinadas sustancias, tal que un Artaud, un Michaux, etc., quen sabe?), evocadores. Máis tarde verso e medio co que non contaba, tamén nun libro Cotovia, nesta ocasión de Iosif Brodskii, ‘Paisagem com inundaçao’, no seu poema Um postal de Lisboa: Áos aviadores que subiram às nuvens / num piano alado. Penso que foi entón cando me parei a pensar sobre este asunto do voo e, por suposto, cando me lembrei do artiluxio que aparecía no ‘Memorial do convento’ de Saramago. E ata aí pouco máis, pero… Camiño do castelo de São Jorge, nunha das subidas, por pura casualidade, fíxome no nome da rúa, na placa co nome: Rua Bartolomeu de Gusmão, precursor da aeronáutica, 1685 – 1724. Non estaba seguro, pero aquelo mosqueoume, non fora ser que o que a min sempre me parecera pura fantasía novelesca resultara ter sólida concreción histórica. E si, resultou, resultou que o tal Bartolomeu era personaxe histórico, que a súa Passarola non fora invención de Saramago e, para máis inri, que eu estaba descubrindo unha parcela máis da miña inmensa ignorancia.

PELO TEXO VAI-SE PARA O MUNDO (I)

Reencontrarme coa merda de elefante de Ofili na visita ó Museu Colecçao Berardo e coas figuras antropomorfas das cagadas de gueivotas fotografadas por Barbi na exposición temporal do Centro de Arte Moderna da Calouste Gulbenkian. Colofón?, ver cagar ó rinoceronte indio no Zoo, todo un asqueroso espectáculo (podería dicir tamén: ver cagar ó rinoceronte de Durero).

Josefa de Óbidos, esa pintora barroca portuguesa da que non falan os libros fóra de Portugal. Curiosamente a min tan só me resulta interesante o feito de que existira e, como moito, as pinturas que se lle atribúen con dúbidas, aquelas que moitos pensan que son obra de seu pai, as naturezas mortas. Se si ou se non, hai unha natureza morta con estalotes que me parece deliciosa. Si, claro, no Museu Nacional de Arte Antiga, onde tamén está esa xoia da arte portuguesa atribuída a Nuno Gonçalves, os Paneis de San Vicente de Fora, e as Tentacións de San Antonio d’O Bosco, cos seus marabillosos artefactos voadores.

‘Algumas obras a ler’, unha xoia que será difícil volver a encontrar. Art & Language e Isidore Isou, sobre os que descansa fundamentalmente a montaxe, pero tamén outros, entre os que me rematou de convencer Braco Dimitrijevic, a quen coñecín hai uns anos nunha colectiva no CGAC.

Non sei ben cal é o motivo ou se é puro azar, pero batín unha e outra vez con Nadir Afonso. Primeiro foron os azulexos pintados da estación de metro Restauradores, na liña azul ou gaivota. Logo foi a monográfica no Museo do Chiado, onde me encantou ver o seu arte cinético, basicamente ese cabalete con motor que fai xirar un lenzo para mostrar pintura en movemento (unha das vías abertas polas vangardas históricas que ás veces se confundiu co cine abstracto). Logo foi a radio no coche, a Antena 2 portuguesa, na que de pronto emitiron unha entrevista co artista -naceu no 1920 e aínda vive- con motivo doutra exposición sobre a súa obra que está tendo lugar na viciña vila de Chaves, na que el naceu.

JANELAS ALTAS

Breve pero intensa viaxe a Lisboa, a esa fermosa e sorprendente cidade que nunca se dá visto, que nunca se dá andado, que nunca… Apenas catro días, o quinto pérdese devorando os centos de quilómetros que nos separan. Chegaron a pouco, claro, pero tamén deron moito de sí, entre outras cousas, uns poucos posts para este triste blog. E aquí vai entón o primeiro, este que plaxia o seu título da tradución portuguesa do poemario de Philip Larkin editado por Ediçoes Cotovia. Non puiden escaparlle, era como se me estivera chamando a berros, por eso estes versos:

High Windows

When I see a couple of kids
And guess he’s fucking her and she’s
Taking pills or wearing a diaphragm,
I know this is paradise

Everyone old has dreamed of all their lives_

Janelas altas

Quando vejo um casal de miúdos
E percebo que ele a anda a foder e ela
Usa un diafragma ou toma a pílula
Sei que isto é o paraíso

Com que os velhos sonharam toda a vida_

Nota: A ventá forma parte da fachada dun edificio do Chiado (R/ Duque 47 – 51) no que unha artista xove realiza unha intervención que lle serve de proxecto para o seu Mestrado em Pintura da Faculdade de Belas-Artes da Universidade de Lisboa, o seu nome é Ana Velez. O espazo era grande, contou coa colaboración doutros dous artistas.

ANHELO DE MAR

Foi un refacho de Suroeste o que me levou ás páxinas de ‘Circe ou o pracer do azul’, novela de Begoña Caamaño adicada ás mulleres que transgriden e aos homes coa afouteza de amalas. Chegado talvez ó momento central do relato, ó seu clímax, entendemos o por que do título e foi aí, sen máis, cando un novo refacho, esta vez saído do propio texto, me remitiu de golpe ó ‘m-Talá’ de Chus Pato, a un dos seus poemas(?) que tiven que buscar.
Na novela o asunto é o seguinte, Circe e Penélope establecen unha comunicación epistolar que tén como tema central a Ulises e que vai permitíndolles construir unha fonda confidencialidade que as enreda nunha sólida e sentida relación de amizade. Circe confesa o seu rendido amor por un home que non lle pertence e, pola contra, Penélope recoñece repulsión e odio por ese mesmo ser. Cando os extremos representados polas dúas mulleres chegan a tocarse xa para sempre é cando a primeira, Penélope, declara sentirse de novo liberada e diríxese a Circe dicíndolle: grazas, señora, por me devolver o mar.
No poema(?) co que Chus Pato pecha a parte que lle dá título ó seu libro, dúas mulleres tamén dialogan entre elas a modo de entrevista, son Locutora e Brenda, talvez trasunto da propia poeta ou talvez non. A entrevista/poema(?) inclúe unha conexión cunha páxina web introducindo así a modo de intrusión/complemento un texto aparentemente alleo no que, entre outras cousas, tamén se fala de Circe, da illa das femias asasinas, da máis divina das estirpes. O poema(?) remata co seguinte intercambio de preguntas/respostas:
LOCUTORA: De non ser quen es, quen desexarías ser?
BRENDA: en certo modo oceánica, “manifesto medusas”, quizais polos océanos
LOCUTORA: Brenda, como son os xenitais do teu texto? cal é o teu próximo proxecto ou desexo?
BRENDA: Titanic, os créditos de Titanic, son impresionantes, sería escribir algo así, con esa estructura, algo épico, unha epopea, en columnas homéricas, é dicir: hexámetros.

Pensei entón que toda muller expresa así o seu don de vida, o seu desexo ou instinto de ser fonte: como un anhelo de mar.

p.s.: o libro de Begoña Caamaño contén un erro no seu lombo ó escribir ‘prazer’, un erro que carga de significado o significante, que me pareceu fermoso e que debería ter sido produto dunha intención.

AFTER R. MUTT

Non había outra maneira de facelo. Á forza tiñamos que sair dos cuartos que daban a unha especie de pequeno distribuidor. Alí, plantado no medio e medio, de cando en vez, sobre todo de madrugada, pero ás veces tamén á medianoite, oíanse os chorros das mexeiras caendo enriba dos ouriños que xa estaban dentro. Era incluso doado distinguir quen estaba mexando, non revestía complicación ningunha; pronto te dabas de conta se era un home ou unha muller. Os homes mexaban de pé, deixando verter unha fervenza fina dende aló enriba, marcando esa parábola inestable que dun momento a outro ía parar fóra e, así, ás veces, entrecortábase o ruído base. As mulleres soaban con máis precisión, con aquel asubío producido por unha diferente presión e proximidade, aínda que con menor intensidade. Pronto se podía determinar se era a avoa, o avó, o tío, a prima…
Os problemas aparecían cando lle chegaba o turno a un. Primeiro había que atopar o xeito de aproximarse a aquel diabólico utensilio, todo el de porcelana branca e cunha beira azul definindo os seus límites. Unha asiña dáballe aspecto de taza ampliada. Pero os atrancos estaban no chan, no entorno da pseudocunca. Nun radio de considerable amplitude había pingueiras de mexos anarquicamente situadas e todas elas repletas de malas intencións. Non se tiñan zapatillas para os pés, un ía a tumba aberta, totalmente descalzo. Cando era xa día unha ventá estratéxica daba luz para percibir aquelo, ou inclusive a penumbra do primeiro clarexar facía brillar aquel líquido do chan; ás veces algún segmento daquela superficie non brillaba, non era doado velo e, entón, estabas perdido. Un chapoteo lene, mansiño, atrapábache a planta do pé e ti xa sabías que eras víctima do inimigo; non había nada que facer, tan só restregarse un pouco por enriba da alfombra antes de voltar ó quente da cama. Peor era aínda cando querías abortar de raíz eses males e actuabas dun xeito violento, potencialmente agresivo para os demais. Calculabas a máxima separación dende a que podías intentar embocar o ouriñal e deixabas sair o chorro. Unha parte del, efectivamente, caía dentro…
O máis desacougante da aventura cotidiana aparecía de xeito sorprendente cando algún día, de tempo en tempo, ó chantar os ollos na diana minxitoria batían con aqueles frotadores de sangue, unha especie de pequenas nebulosas navegando entre duas augas que facían que te esqueceras do que acontecía baixo os teus pés. Ai, Deus! De quen podía ser, quen mexaría sangue? Sería de cuspir? A ver se era deso, si, de toser sangue e ter que botalo no ouriñal. Pero, quen está tan enfermo? No, non era eso, tratábase doutra cousa; era o tío, ti xa tiñas escoitado algunha referencia soterrada a aquela operación de fimose, unha enfermidade que debía de ser moi mala polo xeito de esconder a historia e, que, de cando en cando, provoca que expulse sangue ó mexar. Pobre tio! E entón xa nin sequera pasabas antes pola alfombra, ías dereitiño baixo a roupa na fría madrugada, entobabas outra vez no molde feito durante horas de sono naquel colchón de lá.
Pola mañá, cando te levantas, xa non está o ouriñal no chan, tan só as súas pegadas permanecen aínda; un círculo máis ou menos perfecto e plenamente seco rodeado de pozas de variable tamaño. Fóra, arrimado á parede da casa, na eira, a xigantesca cunca de porcelana xace empapada en auga fresca, limpa totalmente, agardando novamente a chegada do seu turno de noite.
Algún tempo despois apareceron certas ordenanzas destinadas a modificar vellas e criticables costumes: tódolos cuartos ían ter o seu propio ouriñal debaixo da cama. Os homes non podían utilizalo segundo era tradición, terían que collelo na man e subilo á altura necesaria para non mollar o chan.
Era o primeiro paso para ir acoutando a solución do enigma. O ouriñal do tio non era o que tiña sangue; sabíao ben porque ás veces tocábame a min baleiralo na horta. Polo demais, comezaban a adquirir certo sentido aqueles picos brancos tendidos na varanda que, entre maceira e maceira, semellaban bandeiriñas do campo da festa. Nunca me importara telos collido daquel caixón da coqueta cando non había un pañuelo para sonar os mocos, pero a partires de entón…
Co paso do tempo todo foi mudando. Desapareceu o ouriñal, desapareceron os picos e desapareceu tamén a xente, pero algunhas veces paréceme sentir aínda a planta dos pés mollada.

Ás veces a un dáselle tontamente por botar man de textos vellos.

CUÑA PUBLICITARIA DE EFÉMERA VIDA

DANOS COLATERAIS

Unha das ventás que me fixo chegar Julián.

Recibo agasallos que son, obviamente, miradas entregadas ós meus ollos. Resulta fermoso sentir que, noutros lugares, en calquera impredicible instante, hai quen de repente se pon a mirar por min cara a unha ventá na que, quen sabe, algo chamou a súa atención e, dun xeito reflexo, fixo reaccionar a súa tristeza de tren.
Por suposto, tamén existen as miradas case paralelas, aquelas que se pousan nun mesmo obxecto sen saber unha da outra ate que un día…
As tristezas compartidas sempre resultan máis soportables.

Achtung: A ventá que ilustra este post foi fotografada por Julián e, con outras, fíxoma chegar. Un xesto semellante debo agradecerllo tamén a Xulia, que meses atrás me enviou por e-mail as súas, sen embargo a miña incompetencia botando a andar este artefacto infame con forma de blog fixo que me quedara sen elas. Síntoo ben. Grazas ós dous. Grazas tamén a Antero de Alda (se esto algunha vez le) pola súa xanela primaveral e por todo o que nos ofrece a través da rede e que podedes ir vendo se entrades no blog que vos enlazo aquí ó lado (deixádevos levar).

REFUNGAR, UNHA ARTE

Non esquecín aquela miña admiración ante a habilidosa técnica coa que certas persoas -algunhas moi queridas, caso de meu avó- amarraban co adival as enormes cargas dos carros de vaca, sustituidos máis tarde por tractores. O curioso é que me lembro desta sensación mentres ando unha vez máis a voltas coa inacabable literatura de Roberto Bolaño, de quen se leva editado máis material novedoso ou pseudonovedoso dende que nos deixou alá polo 2003 que todo o que se publicara del en vida; non estou seguro de que sexa certo, pero a min parécemo.
Pensei neso porque teño a sensación de que este fenómeno editorial ten algo de ficción bolañesca(?), semella case un perverso plan metodicamente calculado e, a pesar deso, non deixa de sosterse á vez sobre unha circunstancial casuística, é dicir, un producto do azar. Cando lemos un libro deste chileno estamos creando o sustrato que nos vai permitir captar certas mensaxes subterráneas que irán aparecendo noutros libros, ben sexan puntos de vistas distintos sobre uns mesmos espazos, outros enfoques que nos presentan aspectos diferentes de personaxes repetidos, reescrituras dun mesmo tema como se de variacións musicais se tratara, etc. Coa aparición de novos libros é un pouco o mesmo, acabamos pensando que non podía non ter existido, que dalgún xeito estaba indicado o inevitable acontecemento desa aparición. Lástima que non poidera ser así sempre, tal que un fractal, que unha cinta de Moebius, que un número pi…
Nalgún sitio lin que, poucos días antes de morrer, Bolaño manifestaba a súa desazón por non poder xa materializar tantas e tantas páxinas que tiña en mente co fin de darlles vida nelas a tantas e tantas víctimas coas que se foi atopando ó longo da peripecia vital que lle tocou en sorte, seres dos que xa ninguén máis poderá falar e quedarán para sempre sepultados no silencio. Algo así debeu querer facer ó escribir ese inmenso atestado de horrores que conforma unha das partes de ‘2666’, e seguramente por todo eso é polo que eu pensei na miña xente refungando no adival, é por eso ou é porque talvez a súa inacabable obra semella mesmamente un inmenso adival que, sen remedio, me fixo pensar en ataduras. Quen sabe? Quen vai negar que os nexos por el creados entre unha boa parte da xeografía que define a lingua do Instituto Cervantes son voltas e voltas dunha enorme corda refungada a un lado e outro do mar océano, dende o ‘pasillo’, como el chamaba a Chile, ate o DF mexicano e, finalmente, a costa catalana. Pero non sei, non; non sei se non será todo unha cuestión de desenfoque, pola miña parte, digo. Penso se ese refungar habilidoso non será o que boto de menos como consecuencia desta evidente demostración de obra inacabada que sempre me queda cando me achego a Bolaño, cando me achegan un novo Bolaño. Si, algo así como se todo estivera atado e mal atado.
Remato cunha agridoce confesión: ás veces este escritor desespérame, sométeme a particulares sesións de tortura. Non sei se é precisamente eso o que máis me engancha a el (masoquismo literario, si!) ou, ó contrario, é o feito de soportar eses embates o que me permite logo saborear con máis intensidade a brillantez das súas páxinas. Pero sigo sen saber ben que terá que ver todo esto con esa fermosa habilidade de refungar.

CUL-DE-SAC

A vida entendida como unha anomalía, como un simple accidente. A pintura, tamén. Ou tería que ordealo ó revés, axustaríase máis ó que verdadeiramente trato de dicir: a pintura entendida como unha anomalía, un accidente; a vida, tamén. Si, así, cambiando ademais o punto e seguido por un punto e coma, estreitando a cesura, acelerando os impulsos, impedindo a osixenación do cerebro, arrastrando sen case descanso. Falo de Bacon, por suposto, dese pintor de banco de matar máis ca de cabalete, dese home que veu das illas para mostrarnos o que non queríamos ver, o que escondíamos de nós mesmos, o que xa nunca máis poderemos ocultar: o horror, esa palabra que non aceptaba para definir a súa pintura porque, creo, non define a súa pintura, ó revés (de novo dando voltas), defínenos a nós.
Hai uns meses Bacon voltou a Madrid cunha macroexposición que case todo o mundo (entendámonos) visitou, todo o mundo menos eu. Alguén me trouxo o cartaz da mesma e un Smart libro. Tamén me fixeron chegar un díptico dunha outra exposición, esta en Portugal, máis modesta, tamén atractiva, confrontando o seu ‘Edipo e a esfinxe’ coa versión realizada por Dominique Ingres e que tampouco vin. Non se pode pretender ir a todo, e incluso aínda que se pretenda…
Batín en directo (en vivo) coa pintura deste artista nunha viaxe que no 1996 me levou a París. Alí estaban, azarosamente, unha boa morea das súas obras, mostrándose sen pudor, descarnadas, na 5ª planta do Centro Georges Pompidou. Os fondos violentamente alaranxados das telas, os marcos dourados, os corpos case todos convulsos dun xeito ou doutro, a xente mirando sen apenas falarse, o son ambiental daquel espazo que por un momento semellaba un ancho corredor ás portas dun quirófano, etc.
Releo cousas, a saltos, sen orde, deixándome levar: por suposto, a Deleuze, obsesivamente analítico coas tarimas ou plataformas nas que se ubican as figuras, coa disposición de certas obras empregando trípticos, etc.; a Kundera, que abre o seu xa mencionado ‘Un encuentro’ cun pequeno ensaio sobre Bacon; a Saura, que me parece interesante por ser a visión dun pintor, por dicir cousas que os outros non din (…en las obras de sus últimos veinte años, con mayor evidencia que en las anteriores, existe una separación entre la pintura del fondo y la de las figuras, apenas un milímetro o dos de tela virgen, que pone en evidencia que ha existido premeditación…), cousa ben difícil, porque realmente sempre se remata dicindo o mesmo porque non hai outra maneira de aproximarse ó que a pintura de Francis Bacon nos di, porque non é posible dicila.
Quixen atopar na rede a impactante fotografía do corpo morto do artista, unha foto que ocupou algunhas das páxinas da prensa escrita ou das revistas de cultura daquel 1992, a típica imaxe tan común grazas ós telefilms, o corpo cunha etiqueta colgada nun polgar dun pé. Non aparece (non a atopei). Pretendía poñer un enlace. Un xeito verdadeiramente Bacon de pechar a súa proposta pictórica; si, e vital, claro.

PARECIDAS, PERO DISTINTAS

Dúas propostas artísticas baseadas na fotografía da paisaxe están a coincidir no tempo e case tamén no(s) espazo(s). Refírome á ‘Iberia’ de Augusto Alves da Silva, e a ‘El final, aquí’, de Jorge Barbi. A primeira podíase ver ata antonte no MUSAC leonés, mentres que a de Barbi forma parte dunha montaxe colectiva ofrecida valentemente no Centro Torrente Ballester de Ferrol e remata xa mañá. Ambas están asentadas sobre o poético principio da mirada viaxeira (mellor sería dicir do viaxeiro con mirada) e toman como referente a mesma xeografía. Por suposto, como consecuencia destas coincidencias, resulta inevitable atopar no resultado final moitos elementos comúns. Mais non, non son propostas intercambiables, cada unha delas ten a súa propia consistencia, activa en nós como espectadores diferentes estímulos.
Alves da Silva adicouse a transitar camiños dunha España deshabitada, moitas veces desértica, levándolle -parece ser- a contraria de xeito obsesivo ó gps do todoterreo comprado para tal odisea: xeografía humana, humanizada; o home e a súa capacidade para decidir, para elexir, para reivindicarse fronte á máquina. Unha lectura, si.
Barbi buscou outra excusa para botarse a andar, unha xustificación máis densa, moito máis abrumadora: foi detrás das paisaxes da derrota, dos lugares nos que se materializou individual e colectivamente a traxedia, é a súa unha xeografía absolutamente inhumana, deshumanizada. Cada fotografía identifica con precisión os escenarios naturais nos que foron asasinadas miles de víctimas durante os dramáticos anos da contenda civil. Son tamén paisaxes deshabitadas, pero nelas sentimos como pesa a presenza das ausencias.
Matices, xustamente neles é onde atopan enerxía para a supervivencia os xéneros artísticos. Sempre nos parecen esgotados e, de vez en cando, sacúdennos con renovadas forzas.