VIS A VIS

Non acabou de convencerme a suposta marabillosa instalación que Isabel Coixet nos mostra no vello cárcere coruñés. O edificio devórao todo, como non podía ser doutra maneira. Nada se lle aporta ó texto literario de John Berger, é máis, queda totalmente desdebuxado, convertido en burdo punto de partida co que xustificar a proposta. Quen realmente se detén a escoitar o contido das cartas, incluso máis, quen se para a lelas? E que dicir dos ‘posters’ das actrices (case todas), desas caras perfectas ocupando as descunchadas paredes das deprimentes celdas. As súas voces, incluso as súas artificiosas voces… Dame a impresión de que a incuestionable boa intención da cineasta distorsionou o espírito da obra do escritor, a pesar de que contara con el para facelo, o que non cambia nada. Espectáculo, espectáculo mediático (Pe, Monica Bellucci, Juliette Binoche, Maria de Medeiros,…). Os internos terían elixido os mesmos nomes, seguro, pero outro tipo de fotos.
Nada teño contra as instalacións, nada teño tampouco contra Isabel Coixet (todo o contrario), moito menos teño aínda contra John Berger, por eso me doe ter que confesar o meu desencanto. Por suposto, non todo é inútil, abonda probablemente co impacto que as cartas dos presos reais que sufriron enclaustramento entre aquelas paredes, cartas que homenaxean ás vítimas da nosa horrible historia, xeneran sobre nós, máis intenso se cabe ó lelas alí dentro, alí metidos entre sórdidas reixas. Se cadra foi ese o mellor acerto da montaxe, o de incluir tamén esas cartas.
Aquí vos deixo o remate dunha das dirixidas por A’ida a Xavier, recluso da celda 73 da prisión de Suse, e protagonistas ambos da novela epistolar de Berger:
‘No hay mayor error que creer que la ausencia es la nada. La diferencia entre ambas es cronológica (tiene que ver con una cronología que ellos no controlan). La nada es antes, y la ausencia, después. A veces es fácil confundirlas: de ahí algunos de nuestros pesares.’

FOME ZERO

Detrás da estación central de Rio de Xaneiro (coma noutras cidades do sur e do centro), existe dende hai pouco un restaurante popular denominado Betinho, do nome de Herberto de Souza, chamado Betinho, promotor en 1982 da primeira campaña nacional contra a fame. Está financiado polo estado e xestionado por unha empresa privada.
O edificio tén dous pisos, cada un cunha ampla sala de cores e mobiliario agradabeis. As camareiras, vestidas de azul, son simpáticas e cálidas. Algúns predicadores evanxélicos rondan pola entrada, cerca da caixa. Vestidos con camisas brancas, lanzan sorrisos cautivadores á xente que agarda… que os ignora completamente.
Por un real ó día (50 centavos de dólar), unha persoa pode obter un menú sustancioso de tres platos. O restaurante está aberto cinco días á semana. Pódese utilizar unha vez ó día e hai que consumir a comida alí mesmo.
Nas longas colas que se forman na beirarrúa dende o amencer, vin mulleres de mediana idade apenas capaces de andar, coa pel gris e o cabelo raro. Algúns nenos teñen o ventre inchado polo kwashiorkor ou polas lombrigas.

O texto está tirado do libro ‘El imperio de la vergüenza’, de Jean Ziegler, editado por Taurus no 2006. O fragmento que traducín para colgar baixo esta vacuna ventá (ou xanela) forma parte do cápitulo XII, Programa Fome Zero, no que se analiza a situación de Brasil coincidindo cos primeiros momentos de Lula no poder.

DO CULTO ÁS RELIQUIAS

Non tiña pensado orientar post algún na dirección que marca agora este, non, pero, como xa escribín nalgún outro, as cousas acontecen e punto.
De tanta e tanta literatura que existe sobre o mundo das reliquias eu querería aquí quedarme coa interesada aportación que me ofrecen dous fermosos e ben diferentes libros, un deles unha novela decimonónica portuguesa, ‘A reliquia’, de Eça de Queiroz, e outro, un ensaio de Xosé Ramón Mariño Ferro, ‘Las Romerías/Peregrinaciones y sus símbolos’. Por suposto, non se trata de meros antollos arbitrarios (que tamén), senón da inmediata reacción ante a lectura do xornal ‘La Voz de Galicia’ do día de hoxe. Aí estaba, unha nova reliquia-manifesto do noso Sr. Santiago e, por enriba, en defensa doutras respectivas reliquias como son as caixas galegas. O azar é incrible (Santiago -reliquia paradigma- e caixa/s –relicario/s obvios-, ou non?).
O noso Sr. Santiago alza a súa voz (mellor dito, non, non é a súa, ‘ce n’est pas moi qui clame, c’est la terre qui tonne’) para dicirnos que o seu xornal é o edificio que garda os restos que aínda poden quedar dese corpo incorrupto que un día foi Galicia, que grazas ós seus máis de trescentos seráficos xornalistas esta terra santa nosa non será aínda pasto da barbarie dos ridículos reinos de taifas nen da desmedida ambición de poutas e fauces alleas.
O que Teodorico Raposo, o personaxe central da novela de Queiroz, nos mostra é o que se agocha case sempre detrás ou dentro de cada relicario, algo que queda logo constatado no ensaio de Mariño Ferro (el apetito místico de los creyentes, estimulado por jefes de comunidad o párrocos deseosos de dirigir hacia sus santuarios muchedumbres cada vez más lucrativas, se extendió rápidamente a objetos inesperados. (…) ‘recuerdos’ de Nuestro Señor: su prepucio (se han recontado nueve), su ombligo, la corona de espinas, algunos cabellos (cortados por los cuidados de su madre María), el pan dado a Judas, etc.
Reliquias, si. Da súa importancia de mercado. Imposible esquecer que detrás delas sempre se agocha a defensa de grandes ou pequenos intereses.
Que este Xacobeo ou Ano Santo nos sexa propicio e que, cando menos, non volva a referirme aquí a cuestións deste tipo ata dentro de once anos.

EN CARNE VIVA

Un dos textos máis descorazonadores que lin nunca é o que Jean Améry escribiu sobre a tortura, sobre a súa propia tortura. O mesmo forma parte dun libro editado en español por Pre-Textos e titulado “Más allá de la culpa y la expiación”. Probablemente nel non descubre nada que nós non seipamos de antemán, só que o feito de escribilo, de escribilo en primeira persoa para deixar testemuña e así confirmarnos que o home pode ser terriblemente cruel e á vez tremendamente fráxil fai que se nos poña a carne de galiña.

Do impacto deste texto non se librou Sebald, que fai visitar ó narrador de “Austerlitz” os restos das construcións defensivas belgas que os nazis empregaron como campo de concentración e onde Améry sufrira o seu calvario.

A extraordinaria violencia coa que nos golpea ‘La tortura’ derívase con toda seguridade da chamativa humilde entonación coa que se describe a brutal experiencia. Améry non pretende erisirse en campión do sufrimento, non pretende en ningún momento esaxerar o seu victimismo, insiste claramente na relativización do mesmo. Pero abondaba, si, a dose de agresión á que fora sometido era dabondo para demostrarlle que ante a dor, ante un determinado nivel de dor, todo se volve carne, únicamente corpo carnal, corpo enteiramente animal. Así o apunta: “una ligera presión con la mano provista de un elemento de suplicio basta para transformar al otro, incluída su cabeza, donde tal vez se conservan las filosofías de Kant, Hegel y las nueve sinfonías completas y ‘El mundo como voluntad y representación’, en un puerco que grita estridentemente de terror cuando lo degüellan en el matadero.”

Sebald redundou na súa pasaxe novelística ó botar man doutra testemuña máis saída tamén daquel mesmo inferno, tómandoa esta vez dun libro de Claude Simon, ‘Le jardin des plantes’, onde se relata a historia do pintor italiano Gaston Novelli, que tras a durísima experiencia decidiu abandonar o mundo dos humanos civilizados para vivir entre tribus suramericanas. Os seus cadros son superficies cheas de cicatrices das que emerxe aterradoramente a vogal A expandíndose como metralla tras o estoupido dunha bomba.