PELO TEXO VAI-SE PARA O MUNDO (II)

Para min que Portugal é coma unha fantástica novela, algo así coma unha peza literaria de Italo Calvino feita carne. Penso neso por causa das aeronaves, das que fun atopando dun xeito ou doutro nos diferentes espazos polos que me movín. Primeiro foron os parques, un en Leiria, onde paramos para xantar na viaxe de ida, e outro xa en Lisboa, no Belém, mostrando sendos avións a xeito de monumento público. Despois viñeron as xa mentadas naves que surcan o ceo do tríptico d’O Bosco, tan sorprendentes, alucinantes (existen teses que falan de experiencias con determinadas sustancias, tal que un Artaud, un Michaux, etc., quen sabe?), evocadores. Máis tarde verso e medio co que non contaba, tamén nun libro Cotovia, nesta ocasión de Iosif Brodskii, ‘Paisagem com inundaçao’, no seu poema Um postal de Lisboa: Áos aviadores que subiram às nuvens / num piano alado. Penso que foi entón cando me parei a pensar sobre este asunto do voo e, por suposto, cando me lembrei do artiluxio que aparecía no ‘Memorial do convento’ de Saramago. E ata aí pouco máis, pero… Camiño do castelo de São Jorge, nunha das subidas, por pura casualidade, fíxome no nome da rúa, na placa co nome: Rua Bartolomeu de Gusmão, precursor da aeronáutica, 1685 – 1724. Non estaba seguro, pero aquelo mosqueoume, non fora ser que o que a min sempre me parecera pura fantasía novelesca resultara ter sólida concreción histórica. E si, resultou, resultou que o tal Bartolomeu era personaxe histórico, que a súa Passarola non fora invención de Saramago e, para máis inri, que eu estaba descubrindo unha parcela máis da miña inmensa ignorancia.

TRECE MANEIRAS DE MIRAR UNHA VENTÁ

I
Calculou ben o impulso e deu o salto / forzando a resistencia / do tempo recluído / nas súas sombras. (Lois Pereiro)

II
O axente xudicial mirou para arriba e identificou doadamente a ventá dende a que se lanzara aquel home, había unha altura considerable, o estraño foi que non se deformara a trompeta. Disque se trataba dun tal Chet Baker, un músico famoso. Nunca antes oira falar del. Para que ía tirarse un músico famoso dende unha ventá nunha cidade que non era a súa, nun pais que non era o del, e máis estando el de garda!

III
Nin que Bohumil fora tonto, que non soupera cal era realmente a súa situación, que descoñecera o relato da mazá de Newton, que non poidera considerar a posibilidade do suicidio. Acaso un suicida non pode tamén botarlles de comer ás pombas?

IV
O xesto, o simple e significativo xesto de quitar o reloxo e pousalo coidadosamente, todo o que ese xesto implica. Logo a ventá, sen máis, sen dubidalo. ‘Kuhle Wampe’, 1932. A vida era unha bicicleta.

V
A derradeira performance de Ana Mendieta, o seu corpo lixeiro voando, trinta e catro pisos de caída libre, libre, libre… Moitos dedos sinalaron a Carl Andre, pero que podemos saber nós?

VI
Dende unha fría torre tirolesa, así Walter, así o pobre Walter, sen compaixón, con ese pulcro horror, con esa especie de obscena delicadeza, así o lanzou Bernhard contra o chan.

VII
Non sabería dicilo, non podería confirmar se nas dúas ocasións nas que o fixo a ventá era a mesma, supoño que non, que nada tiñan que ver unha coa outra. Unica Zürn botouse a voar ós doce anos e o seu tenro corpo rematou entregándolle o seu sexo á lingua dun sedento can (así, sen retórica algunha, nolo fixo saber na súa ‘Primavera sombría’). Con cincoenta e catro anos volveuse a tirar, matouse por segunda e definitiva vez, xa para sempre. Non sei se toda esquizofrenia precisa de dúas mortes.

VIII
Foron varios, incluso moitos, pero apenas permitiron que víramos as imaxes, non deixaron que os media… Aínda así e todo existen probas, existen tamén xa lendas, case mitos. Penso por exemplo nesa parella collida da man, tal e como se nos repite na novela de Don DeLillo ‘El hombre del salto’.

IX
Por suposto, un accidente, como discutirllo á familia, a Julia, supoño, tamén a Julia, a pesar de los pesares. Pero sen entrar en detalle, por unha ventá partiu tamén José Agustín Goytisolo.

X
Do magnetismo atroz que sobre os corpos, certos corpos, exercen en certos momentos as ventás de certas comisarías. A eso, a reflexionar sobre esa anomalía da física, dedicou Darío Fo unha das súas pezas máis coñecidas.

XI
Deleuze optou por unha xanela rizomática aberta nunha meseta, non sei exactamente en cal das mil, pero tanto ten.

XII
Oliveira é posible que non acabara de decidirse aínda, hai teses de todo tipo, non teño noticia de que Cortázar se manifestara con máis precisión. É perfectamente posible vivir eternamente asomado a unha ventá. Quero dicir nunha novela, claro.

XIII
A Buster Keaton pasoulle ó revés, foi a ventá a que se lle botou enriba.

TROMPE L’ŒIL

Os fermosos relatos que falan de Zeuxis e de Parrasio… Poderiamos resumir todo aquelo cun epatante galicismo, trompe l’oeil, e, como resulta obvio, refírese ó que parece que si pero logo resulta que non. Un espellismo, vaia. Home, si, son conceptos un tanto distintos, pero non diredes que non teñen un aquel de parentesco innegable. Por suposto, o trompe l’oeil está, o espellismo nin está, pero nin un nin outro son. Pois así, así mesmamente nos atopamos, metidos nesa truculencia inesperada, formando parte dun diabólico xogo de mans, un truco cruel de prestidixitación. Si, claro que si, todo ilusionismo circense sabémolo tramposo, coñecemos de antemán a existencia dunha raña, pero aceptamos gostosamente participar desa complicidade porque sen ela non podería haber logo felicidade, pracer, ou o que fora que queirades chamarlle. A fin de contas así pasamos pola vida, facendo que non vemos ou, se somos capaces, non vendo o que é evidente. O drama fai acto de presenza cando se nos bota enriba o trapalleiro decorado de cartón pedra. Algo así coma o neno que descobre que os Reis Magos…

VOLARE

J. G. Ballard, nun capítulo das súas memorias, conta que ante a ‘Anunciación’ de Leonardo, na Galería dos Uffizi de Florencia, preguntouse que sería o que pensaban uns turistas xaponeses que se atopaban mirando o cadro, que opinarían daquel home alado e axeonllado diante dunha moza de aspecto tímido. Daba por descontado que nada sabían dos mitos cristiáns e, polo tanto, ese tipo de escenas tiñan que consideralas forzosamente surrealistas.
Creo que resulta a todas luces interesante esta cuestión, sobre todo para intentar entender nós un pouco mellor o que verdadeiramente pode querer dicir nun sentido amplo a palabra surrealismo. É realmente surrealista toda interpretación que se fai dun acontecemento (un motivo iconográfico, se o aplicamos ó exemplo anterior) cando non dispoñemos dos datos necesarios para axustarnos con precisión ó significado apropiado? O surrealismo é produto da ignorancia, quero dicir, a ignorancia dos xaponeses fai realmente desa pintura dos Uffizi unha obra surrealista? Confeso que nunca pensara exactamente nesta dimensión do asunto, pero confeso tamén que agora que o fago xenérame moitas dúbidas e, por suposto, non estou convencido de que se poida respostar dun xeito doado ás cuestións aparentemente estúpidas que plantexei.
Ben sabemos que o azar é un compoñente básico na concepción do surrealismo (Surrealismo), que a definición por excelencia é a tomada do texto lautreamontino ó referir ese encontro casual dun paraugas e dunha máquina de coser nunha mesa de quirófano. É posible que algo deso poidera haber nese encontro (casual?) dos xaponeses e de Leonardo na galería florentina, pero talvez un algo insuficiente.
Teño para min que Ballard deixou voar a súa imaxinación e ante o seu plantexamento (están entendendo os tipos estes o que ven?) foi a mellor resposta que atopou. Non é probablemente a correcta, pero é a máis práctica e efectiva: entendemos o que quere dicirnos. Por outro lado, non se trata dunha situación especial, plantexamentos similares facémolos uns e outros case a diario, ben pasiva (sendo observados) ou activamente (nós os observadores). Incluso os historiadores da arte máis reputados aplican ese mesmo truco de maxia, senón achegádevos ó famoso De Duve e ó seu ‘Kant after Duchamp’ e veredes como lle fai a súa particular autopsia á arte contemporánea ó preguntarse que podería extraer un alieníxena da visión das obras máis representativas da arte actual que, por suposto, non terían sentido lóxico algún para el/ela (ou o que fora). Volare, si. Anxos leonardescos. Paxaros na cabeza. Surrealismo.

MULLERES, TALVEZ

O VENTO

O vento sopra contra
as janelas fechadas.

Na planície imensa
na planície absorta
na planície que está morta.

E os cabelos do ar ondulam loucos
Täo compridos que däo a volta ao mundo.

Sento-me ao lado das coisas
e bordo toda a noite a miña vida

Aqueles dias tecidos
que tinham un ar de fantasia
quando vieram brincar dentro de mim.

E o vento contra as janelas
faz-me pensar que eu talvez seja um pássaro.

Versos de Sophia de Mello Breyner Andresen cos que quero facer a miña pequena homenaxe a todas as mulleres, pero sobre todo ás miñas, talvez paxaros, talvez.