PALABRAS BOMBA

Por seguir coa liña explosiva do post anterior, vaia, non por outra cousa. En realidade do que quero dicir algo é da surrealista partida de tute cabrón que, tras un lote de anos, rematou onte o T.C. ó dar a coñecer que xa existe sentenza sobre o Estatut. Do pouco que aínda sabemos e das primeiras reaccións parece deducirse que verdadeiramente gañou quen aparentemente perdeu ou, enfocado doutro xeito, hai un deseño moi coidado para intentar transmitir a idea de validez dun texto que, non obstante, de entrada, foi eviscerado e convertido en animal disecado.
A sensación dun profano en lides xurídicas coma min é que na partida de tute cabrón referida houbo basicamente unha obsesión, unha especie de enfoque artificieiro para tratar de desactivar toda palabra bomba colocada nos baixos dese vehículo sospeitoso que era o texto catalán. E, por suposto, de entre todas as palabras bomba, a potencialmente máis perigosa, talvez incluso a única, foi a palabra nación.
A liorta que se vén arrastrando xurídica e politicamente derredor deste anticristo derivou finalmente na xeneralización do uso do término nacionalidade como adecuado e aséptico continente no que non hai posibilidade de encaixar determinados contidos que si lle son propios ó continente nación, disque. Un asunto de significantes e de significados que non parece dirimirse polas academias da lingua, senón polas sectarias faccións da xudicatura e a bon seguro tamén polas cabezas privilexiadas dos sesudos responsables políticos dos grandes partidos.
En fin, que como se dun clásico do oeste se tratara, rematada a partida comeza a película. Xa veremos que desenlace nos espera, pero témome que lle vai ser difícil ó sheriff controlar tanta tensión.

Para a familia de Sitges.

EGONOMÍA

E voltas ó veo, que dirían os vellos (polo menos os meus). Mais, como non darllas? Falar de asuntos económicos nestes momentos é, como mínimo, inevitable, pero talvez tamén imprescindible. Así e todo, que quede ben claro, confeso a miña incapacidade para articular un discurso minimamente fundamentado dende un punto de vista metodolóxico. A cambio quédame a compensación ridícula de ter a seguridade de que aqueles que si dispoñen de coñecementos profusos de teoría económica demostraron a súa ineptitude para prognosticar, séguena manifestando á hora de atallar e témome que… A difusa ciencia exacta da economía semella estar construída para que se enriquezan os economistas, polo menos un bo feixe deles. Aclárome, no posible. Veño de ler un libro de Stiglitz, ‘Como hacer que funcione la globalización’, que collín na biblioteca e, por eso que chamamos azar, coincide que mentres eu me ía deixando seducir polo ben traballado alegato deste nobel o noso ZP viuse atacado por un brote verde tóxico e cagámola, pero por enriba, a infalible e abnegada LVG publica hoxe unha entrevista telefónica precisamente con este economista. Contrastando todos eses elementos e intentando extraer algunha sesuda conclusión para ver se son quen de entender minimamente que é o que está pasando unicamente obteño os seguintes resultados: son moito máis tonto do que pensaba, acabo de caer da burra ó descubrir aínda hoxe que os economistas falan con parábolas ou, moito peor, co estilo críptico dos oráculos. As parábolas, a pesar do que poden ter en común con algo tan noso como é a retranca, lémbranme frías horas da infancia e catecismo; os oráculos, por suposto, nada me lembran do meu pasado, pero nunca me ofreceron moita confianza. Decidín que ó final tiña razón aquel meu vello compañeiro chamado Ado, que tantas veces repetía un peculiar refrán: ‘aquí o que non corre voa, e o que non voa pón casco’. Pois sendo así, se hai que poñerse a descifrar, prefiro facelo cos poemas caligráficos de Novoneyra, que para eso se lle adica mañá o show.

NUNCA MÁIS

Unicamente quero deixar constancia cun exemplo da dificultade coa que se encontra todo tradutor á hora de facer encaixar o que un autor escribe nunha lingua co que un letor debería de ler noutra. Vello asunto, vello e perfectamente resumido co proverbio italiano de todos coñecido, ‘traduttore, traditore’. Neste caso trátase dun problema aparentemente sinxelo, mais talvez irresoluble, ó fío duns versos de Celan (non falo do Celan máis terrorista, obviamente). Aí van:

Ein Wort, / an das ich dich gerne verlor: / das Wort / Nimmer.

Unha palabra / na que gustei de te perder: / a palabra / Nunca máis.

Una palabra / por la que me gustaba perderte: / la palabra / nunca.

Emprego dúas edicións bilingües, a editada en castelán por Editorial Trotta, con tradución de José Luís Reina Palazón, Paul Celan, ‘Obras completas’, e a editada en galego por Galaxia, con tradución de Catuxa López Pato, Paul Celan, ‘A rosa de ninguén’. Que opción vos parece máis aceptable, a de convertir unha única palabra alemana en dúas galegas para respectar dese xeito o verdadeiro significado da mesma, facendo que perda entón o seu sentido o primeiro verso, ou a de capar o significado máis exacto desa única palabra para que realmente quede como unha palabra?
Por suposto, o ideal sería poder ler sempre na lingua orixinal, pero eso está unicamente ó alcance duns poucos, duns poucos e dunhas poucas linguas, vaia.
A partir desta anecdótica mostra podemos doadamente imaxinar as tremendas alteracións que inevitablemente afectan á obra orixinal cando se verte a outro idioma, pero pensemos por un momento en aspectos como a rima, o ritmo, a medida dos versos, as aliteracións, etc., etc. Quero dicir con esto que, no caso da poesía, os atrancos multiplícanse. Non lembro agora mesmo, e non teño ganas de googlear, quen afirmou que precisamente poesía era aquelo que se perdía cando se traducía un poema.

ROMAÑOLO

Tócanos estar asistindo ós momentos finais do modo de vida que durante tanto tempo nos foi propio, é dicir, o derivado dunha relación íntima coa terra, o de sentirse apéndice (un máis) dela. Non somos nós os únicos en experimentar este proceso, é máis, estamos sendo dos últimos dentro do noso entorno. O conflito histórico que se está dirimindo tendo a nosa lingua como motivo de disputa non é alleo a esta circunstancia, aínda que tampouco se pode explicar unicamente por ela.
Salvando as distancias, que sempre son moitas, podemos ver unha das posibilidades do futuro que pode estarnos agardando se lle botamos unha ollada á situación na que se atopan os chamados dialectos en Italia. A toma de conciencia do valor real do que se estaba perdendo foi unha das razóns de que algúns deles compartan a súa idade de ouro literaria co instante extremo da súa existencia, é dicir, cando apenas quedan xa falantes.
Entre os moitos nomes que podemos vincular coa defensa e dignificación destas linguas seguramente o máis coñecido é o de Pasolini, pero talvez é Tonino Guerra quen con máis enerxía se entregou en corpo e alma esta romántica causa.
Tonino é un dos guionistas máis importantes da historia do cine e colaborou con algúns dos máis destacados directores, entre outros, Antonioni, Angelopoulos ou Tarkovski. Esa faceta súa probablemente ensobreceu a súa traxectoria poética, traxectoria que iniciou nun campo de concentración alemán e de xeito oral por non dispoñer de material para escribir. Xa entón de xeito natural empregou a súa lingua de infancia, o romañolo, e non dubidou en autoeditar o seu primeiro libro nada máis liberado e rematada a guerra. Nun daqueles poemas fálanos da dureza da vida como prisioneiro con maxistral ironía ó confesar que nunca tan contento se sentira na vida como cando, tras verse libre, se encontrou mirando para unha bolboreta sen pensar en comela.
Existe deste autor en español ‘Poesía completa’, editada na Colección Literaria da ‘Universidad Popular José Hierro’ de San Sebastián de los Reyes no ano 2001. Juan Vicente Piqueras, o tradutor, fai no prólogo unha interesante exposición de toda esta situación lingüística italiana. Unha frase súa aplicable a calquera dos dialectos italianos paréceme que o di todo: “Expresa, en una lengua que ya no, una realidad que nunca más.” Lástima que o libro non recolla tamén a versión orixinal romañola, sería a manifestación verdadeira do respecto e da admiración que lle quixeron rendir a Guerra.