CERIMONIA DE CLAUSURA

Deixou escrito o poeta que toda morte é prematura. Ben sabemos que os poetas case nunca teñen razón, sobre todo porque a brutal realidade cotiá se afana en levarlles a contraria.
Estirar e estirar e seguir estirando unha imaxe dunha ventá para xustificar con ela unha perorata masturbatoria mellor ou peor escrita, para enxoivala con caprichosas seleccións musicais ou cousas así, para… No fondo non acabo de saber moi ben para que e, salvo para min, tampouco acabei de saber moi ben para quen. Por eso, a pesar de que o número de ventás podería ser case infinito e que, tamén levándolle parcialmente a contraria a outro poeta, eu non lin todos os libros por moito que a carne sexa triste, incluso esta carne de tren, decidín que abondaba.
Non merece a pena desperdiciar máis retórica para pechar este espazo, unicamente me quero permitir unha última satisfacción literaria facendo uso e abuso duns versos de Ruy Belo, versos que agora me parecen perfectamente oportunos:

Dizia que ao chegar se olhares e me não vires
nada penses ou faças vai-te embora
eu não te faço falta e não tem sentido
esperares por quem talvez tenha morrido
ou nem sequer talvez tenha existido.

Homburg fuit hic.

O QUE QUEDA

No noso encontro de onte, ese encontro instaurado ó xeito de promesa ou de ofrecemento, encontro que procuramos levar a cabo cada vez que N. volta á casa de donde queira que está (unhas veces foi Italia, outras Francia, logo, moi pronto xa, será USA e a súa gran mazá), entre conto e conto, nese poñernos ó día, por algún tipo de razón que non podo concretar agora con certeza, saltou o nome de Platonov, nome que suscitaba nos dous un evidente interés e que, a pesar deso, ningún podía aínda evocar dende a experiencia persoal da lectura dos seus textos. Foi curioso, non porque cousas así non se produzan, que si que son absolutamente normais, pero é que a ese anecdótico detalle sumóuselle hoxe a reincidencia ó botar man dun pequeno opúsculo de autoría compartida: as palabras de John Berger, as fotografías de Marc Trivier e varias esculturas de Alberto Giacometti que actúan como elemento causal do mesmo. Refírome a Esa belleza (My beautiful), editado por Bartleby no 2005 en edición bilingüe. Nun dos comentarios que Berger fai sobre unha das pezas do escultor emprega un fragmento dun relato de Platonov como metáfora ou, talvez mellor, como mera posibilidade para aproximarse ö indescifrable enigma. O relato do escritor ruso disque narra as peripecias dun grupo de nómades que se ven atrapados nun deserto de sal. O fragmento describe a conversación que o protagonista lle escoita involuntariamente unha noite a unha parella:

“Ya no servimos para nada, dice la mujer, tú estás delgado y débil, en cuanto a mí, me languidecen los pechos y siento dolor en la médula de los huesos.
No dejaré de amar lo que queda de ti, dice él.
No se dijeron más. Sin duda se tendieron abrazados en el lecho para tener en las manos su única dicha.”

… AND THE LIVIN’ IS EASY

Días de duro traballo físico, de regreso ás orixes. O corpo renxe, si, pero a cambio dese castigo recupera sensacións que xa parecían mortas para sempre. Non todas son pracenteiras, incluso é posible que ningunha o sexa, mais o pracer está neso, en recuperar, en recuperar-se. Tén o seu encanto restabrecer vellas relacións de amor/odio: o pico, a pá, a marra, a serra de arco, o punteiro e a maceta, o martelo e as puntas de encofrado, as tenazas e o arame, etc. E todo eso en xornadas inacabables e soleadas, ás veces eternas. Por suposto, deixo para o final o mellor, a compañía, neste caso a de Manolo, ese home que xa camiño dos oitenta segue cultivando o seu vello oficio como se non houbera outra cousa que merecera a pena, como se non existira diferencia entre unha xornada de hai trinta anos, ou sesenta, e a de antonte, a de hoxe, a de mañá. Repite os xestos, os pasos, o ritmo, incluso os comentarios sobre os xestos, sobre os pasos, sobre o ritmo. É así que o verán semella ser un vello verán, un eterno verán, e os golpes nos dedos tamén son os vellos golpes nos dedos, e as putas moscas (Manolo: Andan doentes, meu fillo. É a tormenta.), as insoportables moscas, son as mesmas moscas de sempre e, entón, por culpa delas, lémbrome de que en todo hai -en case todo- espazo para uns versos:

La mosca
“Te tendré que matar de nuevo.
Te maté tantas veces, en Casablanca, en Lima,
en Cristianía,
en Montparnasse, en una estancia del partido de Lobos,
en el burdel, en la cocina, sobre un peine,
en la oficina, en esta almohada
te tendré que matar de nuevo,
yo, con mi única vida.”

Julio Cortázar

Así vai pasando, neste sen pasar, o meu summertime.

SLÁLOM DE ABISMOS

O título do post é roubado, por suposto de quen tén, claro, como facía o Robin Hood aquel con corpo de Errol Flynn. Roubeillo a Chus Pato, ás súas hordas. Para que llo roubei?, pois para falar un pouco de viaxes, de certas viaxes.
Coinciden estes días en Compostela unhas exposicións que teñen como tema central tal asunto. Nun caso trátase dunha mostra que se integra na parafernalia de actividades derivadas do Xacobeo, noutro, dunha proposta que se fai dende o CGAC. Ambas exposicións e o contexto espazo-temporal no que se encaixan parecen querer corroborar -se fixera falta- os versos do poeta (por seguir un pouco máis con el): “Navegar é preciso; viver não é preciso”.
As impresionantes fotografías de Pierre Gonnord ocupan tres plantas do descomunal edificio de San Martiño Pinario, ámbito arquitectónico que lle senta ben, para o meu gusto, moi ben. Repartidas dun xeito claro aparecen dúas series diferentes, a primeira vinculada ás peregrinacións (Regreso á orixe), coa súa visión particular, aínda que ás veces inevitablemente común xa; a segunda, que me interesou máis (Terre de personne), froito tamén dun camiñar, neste caso por terras do norte peninsular, retratando xentes “que manteñen un estilo de vida apegado a uns valores que están a desaparecer” (salvando os diferentes estilos, mesmo me evocou a Antero de Alda, sempre aquí ó lado, a un simple link).
En canto a Bas Jan Ader, seguramente é moi difícil deixar de crer que é un artista para artistas, pero pode servir perfectamente como motivo para facernos reflexionar sobre as forzas que levan a unha persoa a tomar decisións tan aparentemente absurdas como necesarias, imprescindibles. Neste caso non parece indicarse en ningún lado que existira un impulso relixioso, e por eso creo que situar en paralelo os camiños de Santiago e a ‘derrota’ deste artista pode ser un exercicio de reflexión interesante. Nun instante dunha entrevista con un dos mariñeiros que atoparon a súa ridícula embarcación o home falaba de ‘aventura para atoparse a sí mesmo’ como única explicación posible. A fin de contas, quen é o que non anda en busca de sí mesmo, esperando o ansiado momento do encontro, dese vital encontro?
Of course, a foto que xustifica este post foi tomada tamén onte en Santiago mentres o eco das probas de son de Ben Harper sacudía o granito.

A L., que vai diante na andadura e en todo.

RE-READING ROSALIA

Quen dixo que a poesía era cousa de catro miñasxoias? O que pasa que, está claro, hai que ter unha pouquiña de vista ou un chisco de intuición. Que hai de malo en poñer un ola aquí e quitar un adeus alí? Realmente foi Galicia a que mudou, xa non se corresponde coa dos vellos tempos, aqueles nos que se pousaba toda a cacharrada na eira de mallar para que os veciños foran comprando por pezas e así, eufemisticamente, xuntar os cartos necesarios para unha pasaxe de barco cara ás américas. Agora non, agora a mesmiña Rosalía cantaría con ritmo de rap a nova letra proposta por Caixa Galicia con-fusion para loar esta nosa paradisíaca terra e o seu benefactor compromiso con ela. Por suposto, esto non fixo máis que comezar, xa estou imaxinando o repunte de ciclo -económico, digo- e a mutación pondaliana: Urbanización de Breogán! …deeee Breeeogaaaán! Por suposto, eso xa será cousa da nova Caixa para a que propoño seriamente e tras moito reflexionar sobre o asunto o nome de Box Populi.

PELO TEXO VAI-SE PARA O MUNDO (II)

Para min que Portugal é coma unha fantástica novela, algo así coma unha peza literaria de Italo Calvino feita carne. Penso neso por causa das aeronaves, das que fun atopando dun xeito ou doutro nos diferentes espazos polos que me movín. Primeiro foron os parques, un en Leiria, onde paramos para xantar na viaxe de ida, e outro xa en Lisboa, no Belém, mostrando sendos avións a xeito de monumento público. Despois viñeron as xa mentadas naves que surcan o ceo do tríptico d’O Bosco, tan sorprendentes, alucinantes (existen teses que falan de experiencias con determinadas sustancias, tal que un Artaud, un Michaux, etc., quen sabe?), evocadores. Máis tarde verso e medio co que non contaba, tamén nun libro Cotovia, nesta ocasión de Iosif Brodskii, ‘Paisagem com inundaçao’, no seu poema Um postal de Lisboa: Áos aviadores que subiram às nuvens / num piano alado. Penso que foi entón cando me parei a pensar sobre este asunto do voo e, por suposto, cando me lembrei do artiluxio que aparecía no ‘Memorial do convento’ de Saramago. E ata aí pouco máis, pero… Camiño do castelo de São Jorge, nunha das subidas, por pura casualidade, fíxome no nome da rúa, na placa co nome: Rua Bartolomeu de Gusmão, precursor da aeronáutica, 1685 – 1724. Non estaba seguro, pero aquelo mosqueoume, non fora ser que o que a min sempre me parecera pura fantasía novelesca resultara ter sólida concreción histórica. E si, resultou, resultou que o tal Bartolomeu era personaxe histórico, que a súa Passarola non fora invención de Saramago e, para máis inri, que eu estaba descubrindo unha parcela máis da miña inmensa ignorancia.

PELO TEXO VAI-SE PARA O MUNDO (I)

Reencontrarme coa merda de elefante de Ofili na visita ó Museu Colecçao Berardo e coas figuras antropomorfas das cagadas de gueivotas fotografadas por Barbi na exposición temporal do Centro de Arte Moderna da Calouste Gulbenkian. Colofón?, ver cagar ó rinoceronte indio no Zoo, todo un asqueroso espectáculo (podería dicir tamén: ver cagar ó rinoceronte de Durero).

Josefa de Óbidos, esa pintora barroca portuguesa da que non falan os libros fóra de Portugal. Curiosamente a min tan só me resulta interesante o feito de que existira e, como moito, as pinturas que se lle atribúen con dúbidas, aquelas que moitos pensan que son obra de seu pai, as naturezas mortas. Se si ou se non, hai unha natureza morta con estalotes que me parece deliciosa. Si, claro, no Museu Nacional de Arte Antiga, onde tamén está esa xoia da arte portuguesa atribuída a Nuno Gonçalves, os Paneis de San Vicente de Fora, e as Tentacións de San Antonio d’O Bosco, cos seus marabillosos artefactos voadores.

‘Algumas obras a ler’, unha xoia que será difícil volver a encontrar. Art & Language e Isidore Isou, sobre os que descansa fundamentalmente a montaxe, pero tamén outros, entre os que me rematou de convencer Braco Dimitrijevic, a quen coñecín hai uns anos nunha colectiva no CGAC.

Non sei ben cal é o motivo ou se é puro azar, pero batín unha e outra vez con Nadir Afonso. Primeiro foron os azulexos pintados da estación de metro Restauradores, na liña azul ou gaivota. Logo foi a monográfica no Museo do Chiado, onde me encantou ver o seu arte cinético, basicamente ese cabalete con motor que fai xirar un lenzo para mostrar pintura en movemento (unha das vías abertas polas vangardas históricas que ás veces se confundiu co cine abstracto). Logo foi a radio no coche, a Antena 2 portuguesa, na que de pronto emitiron unha entrevista co artista -naceu no 1920 e aínda vive- con motivo doutra exposición sobre a súa obra que está tendo lugar na viciña vila de Chaves, na que el naceu.

JANELAS ALTAS

Breve pero intensa viaxe a Lisboa, a esa fermosa e sorprendente cidade que nunca se dá visto, que nunca se dá andado, que nunca… Apenas catro días, o quinto pérdese devorando os centos de quilómetros que nos separan. Chegaron a pouco, claro, pero tamén deron moito de sí, entre outras cousas, uns poucos posts para este triste blog. E aquí vai entón o primeiro, este que plaxia o seu título da tradución portuguesa do poemario de Philip Larkin editado por Ediçoes Cotovia. Non puiden escaparlle, era como se me estivera chamando a berros, por eso estes versos:

High Windows

When I see a couple of kids
And guess he’s fucking her and she’s
Taking pills or wearing a diaphragm,
I know this is paradise

Everyone old has dreamed of all their lives_

Janelas altas

Quando vejo um casal de miúdos
E percebo que ele a anda a foder e ela
Usa un diafragma ou toma a pílula
Sei que isto é o paraíso

Com que os velhos sonharam toda a vida_

Nota: A ventá forma parte da fachada dun edificio do Chiado (R/ Duque 47 – 51) no que unha artista xove realiza unha intervención que lle serve de proxecto para o seu Mestrado em Pintura da Faculdade de Belas-Artes da Universidade de Lisboa, o seu nome é Ana Velez. O espazo era grande, contou coa colaboración doutros dous artistas.

DECEPCIÓNS E OUTRAS MISERIAS

Nunca vos aconteceu -non sei por que escribo en plural- sentir a necesidade de botarvos de cabeza na obra (poética, pictórica, musical, etc., etc.) dalgún creador que é admirado por alguén a quen vós admirades e sair desencantados da aventura? Explícome con exemplos: Samuel Beckett sentía gran reverencia pola pintura de Bram van Velde, cousa que fixo que eu sentira á súa vez unha gran curiosidade por este pintor, pero nunca logrei entusiasmarme pola súa proposta, polo menos ata o día de hoxe; algo semellante aconteceu con Gombrowicz, a quen moito admira Kundera, quen me levou a el, pero tampouco conseguín descubrir a causa dese entusiasmo; Menjou sempre me resultou repelente, a pesar da adoración que os surrealistas lle profesaban; Lezama Lima desesperoume, non tanto por el mesmo como pola insistencia terca coa que quixen amalo seguindo os pasos de Cortázar
Tamén están as erradas suxestións dos amigos, deses amigos que xeralmente acertan e dos que vos fiades e/ou polos que sentides absoluto respecto estético ou ético ou humorístico ou crítico ou equis (non son excluíntes) e, sen máis, non acertan, destrozan de golpe todo o seu prestixio, no mellor dos casos, ou, no peor, déixante na miseria por sentir que non estás á altura. Podería poñer tamén exemplos, pero non debo, por puro pudor, por discreción, por orgullo. Abonda con que recoñeza que hai moitos máis do segundo tipo ca do primeiro, o que di moito dos amigos e non di menos de min.
E deixo para o final o caso máis doloroso, xusto o que xenera máis desencanto. Cal? Pois cando es ti o que recomenda, o que entusiasma co propio entusiasmo ós demais e, glup!, o que os conduce ó desencanto. Plus de veces, a lot, too much! Por suposto, o caso que máis me ten torturado é o do meu querido Bohumil Hrabal, ídolo meu e decepcionante encontro para algúns dos meus máis amados terrícolas.

PALABRAS BOMBA

Por seguir coa liña explosiva do post anterior, vaia, non por outra cousa. En realidade do que quero dicir algo é da surrealista partida de tute cabrón que, tras un lote de anos, rematou onte o T.C. ó dar a coñecer que xa existe sentenza sobre o Estatut. Do pouco que aínda sabemos e das primeiras reaccións parece deducirse que verdadeiramente gañou quen aparentemente perdeu ou, enfocado doutro xeito, hai un deseño moi coidado para intentar transmitir a idea de validez dun texto que, non obstante, de entrada, foi eviscerado e convertido en animal disecado.
A sensación dun profano en lides xurídicas coma min é que na partida de tute cabrón referida houbo basicamente unha obsesión, unha especie de enfoque artificieiro para tratar de desactivar toda palabra bomba colocada nos baixos dese vehículo sospeitoso que era o texto catalán. E, por suposto, de entre todas as palabras bomba, a potencialmente máis perigosa, talvez incluso a única, foi a palabra nación.
A liorta que se vén arrastrando xurídica e politicamente derredor deste anticristo derivou finalmente na xeneralización do uso do término nacionalidade como adecuado e aséptico continente no que non hai posibilidade de encaixar determinados contidos que si lle son propios ó continente nación, disque. Un asunto de significantes e de significados que non parece dirimirse polas academias da lingua, senón polas sectarias faccións da xudicatura e a bon seguro tamén polas cabezas privilexiadas dos sesudos responsables políticos dos grandes partidos.
En fin, que como se dun clásico do oeste se tratara, rematada a partida comeza a película. Xa veremos que desenlace nos espera, pero témome que lle vai ser difícil ó sheriff controlar tanta tensión.

Para a familia de Sitges.

MAREAS MORTAS

Sempre sentín respecto e admiración pola xente do mar, un respecto e unha admiración que non precisaba de explicación porque dicir mar é dicir cousa seria. Das vidas abnegadas de milleiros de mariñeiros e de mariscadoras está construída unha parte considerable da historia desta terra nosa, moitas veces dramática, tráxica. Por todo eso creo que é moi grave o que agora se está sacando á luz sobre o uso de dinamita pola frota de cerco, algo que, polo que se vai sabendo, non pode ser considerado xa un feito excepcional que poida explicarse pola lóxica existencia dun par de estúpidos que sempre conforman todo colectivo humano.
Unha outra cuestión que merece reflexión é a da aparente facilidade coa que se pode acceder a ese material explosivo. Como é posible que simples traballadores do mar poidan alamacenar e distribuir con absoluta normalidade durante anos e anos cartuchos de dinamita? Como é posible que empregándoa tanta xente -a cuarta parte da frota de cerco viguesa, disque- non se tivera averiguado por parte das autoridades pertinentes e non se atallara dende moito antes esta práctica? Supoño que o feito de que os activistas do 11-M optaran pola conexión da minería asturiana e non pola dos portos galegos foi única e exclusivamente un produto do azar.
Non fai falta moita cousa para provocar en min unha sensación de desencanto, un é xa pesimista por natureza, pero a verdade é que a realidade non parece querer axudar moito. Síntoo por tantas e tantas persoas que, entregadas ó mar, nada teñen que ver con todo este asunto, pero dubido tamén xa da súa absoluta inocencia. Teño a sensación de que aquí todo funciona ó revés, somos un país de estúpidos con, talvez, un par de excepcións.

VIS A VIS

Non acabou de convencerme a suposta marabillosa instalación que Isabel Coixet nos mostra no vello cárcere coruñés. O edificio devórao todo, como non podía ser doutra maneira. Nada se lle aporta ó texto literario de John Berger, é máis, queda totalmente desdebuxado, convertido en burdo punto de partida co que xustificar a proposta. Quen realmente se detén a escoitar o contido das cartas, incluso máis, quen se para a lelas? E que dicir dos ‘posters’ das actrices (case todas), desas caras perfectas ocupando as descunchadas paredes das deprimentes celdas. As súas voces, incluso as súas artificiosas voces… Dame a impresión de que a incuestionable boa intención da cineasta distorsionou o espírito da obra do escritor, a pesar de que contara con el para facelo, o que non cambia nada. Espectáculo, espectáculo mediático (Pe, Monica Bellucci, Juliette Binoche, Maria de Medeiros,…). Os internos terían elixido os mesmos nomes, seguro, pero outro tipo de fotos.
Nada teño contra as instalacións, nada teño tampouco contra Isabel Coixet (todo o contrario), moito menos teño aínda contra John Berger, por eso me doe ter que confesar o meu desencanto. Por suposto, non todo é inútil, abonda probablemente co impacto que as cartas dos presos reais que sufriron enclaustramento entre aquelas paredes, cartas que homenaxean ás vítimas da nosa horrible historia, xeneran sobre nós, máis intenso se cabe ó lelas alí dentro, alí metidos entre sórdidas reixas. Se cadra foi ese o mellor acerto da montaxe, o de incluir tamén esas cartas.
Aquí vos deixo o remate dunha das dirixidas por A’ida a Xavier, recluso da celda 73 da prisión de Suse, e protagonistas ambos da novela epistolar de Berger:
‘No hay mayor error que creer que la ausencia es la nada. La diferencia entre ambas es cronológica (tiene que ver con una cronología que ellos no controlan). La nada es antes, y la ausencia, después. A veces es fácil confundirlas: de ahí algunos de nuestros pesares.’

TRECE MANEIRAS DE MIRAR UNHA VENTÁ

I
Calculou ben o impulso e deu o salto / forzando a resistencia / do tempo recluído / nas súas sombras. (Lois Pereiro)

II
O axente xudicial mirou para arriba e identificou doadamente a ventá dende a que se lanzara aquel home, había unha altura considerable, o estraño foi que non se deformara a trompeta. Disque se trataba dun tal Chet Baker, un músico famoso. Nunca antes oira falar del. Para que ía tirarse un músico famoso dende unha ventá nunha cidade que non era a súa, nun pais que non era o del, e máis estando el de garda!

III
Nin que Bohumil fora tonto, que non soupera cal era realmente a súa situación, que descoñecera o relato da mazá de Newton, que non poidera considerar a posibilidade do suicidio. Acaso un suicida non pode tamén botarlles de comer ás pombas?

IV
O xesto, o simple e significativo xesto de quitar o reloxo e pousalo coidadosamente, todo o que ese xesto implica. Logo a ventá, sen máis, sen dubidalo. ‘Kuhle Wampe’, 1932. A vida era unha bicicleta.

V
A derradeira performance de Ana Mendieta, o seu corpo lixeiro voando, trinta e catro pisos de caída libre, libre, libre… Moitos dedos sinalaron a Carl Andre, pero que podemos saber nós?

VI
Dende unha fría torre tirolesa, así Walter, así o pobre Walter, sen compaixón, con ese pulcro horror, con esa especie de obscena delicadeza, así o lanzou Bernhard contra o chan.

VII
Non sabería dicilo, non podería confirmar se nas dúas ocasións nas que o fixo a ventá era a mesma, supoño que non, que nada tiñan que ver unha coa outra. Unica Zürn botouse a voar ós doce anos e o seu tenro corpo rematou entregándolle o seu sexo á lingua dun sedento can (así, sen retórica algunha, nolo fixo saber na súa ‘Primavera sombría’). Con cincoenta e catro anos volveuse a tirar, matouse por segunda e definitiva vez, xa para sempre. Non sei se toda esquizofrenia precisa de dúas mortes.

VIII
Foron varios, incluso moitos, pero apenas permitiron que víramos as imaxes, non deixaron que os media… Aínda así e todo existen probas, existen tamén xa lendas, case mitos. Penso por exemplo nesa parella collida da man, tal e como se nos repite na novela de Don DeLillo ‘El hombre del salto’.

IX
Por suposto, un accidente, como discutirllo á familia, a Julia, supoño, tamén a Julia, a pesar de los pesares. Pero sen entrar en detalle, por unha ventá partiu tamén José Agustín Goytisolo.

X
Do magnetismo atroz que sobre os corpos, certos corpos, exercen en certos momentos as ventás de certas comisarías. A eso, a reflexionar sobre esa anomalía da física, dedicou Darío Fo unha das súas pezas máis coñecidas.

XI
Deleuze optou por unha xanela rizomática aberta nunha meseta, non sei exactamente en cal das mil, pero tanto ten.

XII
Oliveira é posible que non acabara de decidirse aínda, hai teses de todo tipo, non teño noticia de que Cortázar se manifestara con máis precisión. É perfectamente posible vivir eternamente asomado a unha ventá. Quero dicir nunha novela, claro.

XIII
A Buster Keaton pasoulle ó revés, foi a ventá a que se lle botou enriba.

DANOS COLATERAIS 2

Desta vez foi Francisco, el é o autor da foto e a el lle teño que dar as grazas. Nada que dicir, en todo caso apuntar evocacións, probablemente ficticias, seguramente forzadas: penso en Joseph Cornell, nesas súas caixas nas que se apretan tantos mundos; en Pierre Roy, con esas composicións tamén contidas nun formato caixón, escaparate talvez, ás veces; hai -poidera ser- un eco metafísico de Giorgio de Chirico, aínda que sen sombras… En todo caso, sen dubidalo, hai novamente uns ollos que miran por min pousados nunha ventá.

ANHELO DE MAR

Foi un refacho de Suroeste o que me levou ás páxinas de ‘Circe ou o pracer do azul’, novela de Begoña Caamaño adicada ás mulleres que transgriden e aos homes coa afouteza de amalas. Chegado talvez ó momento central do relato, ó seu clímax, entendemos o por que do título e foi aí, sen máis, cando un novo refacho, esta vez saído do propio texto, me remitiu de golpe ó ‘m-Talá’ de Chus Pato, a un dos seus poemas(?) que tiven que buscar.
Na novela o asunto é o seguinte, Circe e Penélope establecen unha comunicación epistolar que tén como tema central a Ulises e que vai permitíndolles construir unha fonda confidencialidade que as enreda nunha sólida e sentida relación de amizade. Circe confesa o seu rendido amor por un home que non lle pertence e, pola contra, Penélope recoñece repulsión e odio por ese mesmo ser. Cando os extremos representados polas dúas mulleres chegan a tocarse xa para sempre é cando a primeira, Penélope, declara sentirse de novo liberada e diríxese a Circe dicíndolle: grazas, señora, por me devolver o mar.
No poema(?) co que Chus Pato pecha a parte que lle dá título ó seu libro, dúas mulleres tamén dialogan entre elas a modo de entrevista, son Locutora e Brenda, talvez trasunto da propia poeta ou talvez non. A entrevista/poema(?) inclúe unha conexión cunha páxina web introducindo así a modo de intrusión/complemento un texto aparentemente alleo no que, entre outras cousas, tamén se fala de Circe, da illa das femias asasinas, da máis divina das estirpes. O poema(?) remata co seguinte intercambio de preguntas/respostas:
LOCUTORA: De non ser quen es, quen desexarías ser?
BRENDA: en certo modo oceánica, “manifesto medusas”, quizais polos océanos
LOCUTORA: Brenda, como son os xenitais do teu texto? cal é o teu próximo proxecto ou desexo?
BRENDA: Titanic, os créditos de Titanic, son impresionantes, sería escribir algo así, con esa estructura, algo épico, unha epopea, en columnas homéricas, é dicir: hexámetros.

Pensei entón que toda muller expresa así o seu don de vida, o seu desexo ou instinto de ser fonte: como un anhelo de mar.

p.s.: o libro de Begoña Caamaño contén un erro no seu lombo ó escribir ‘prazer’, un erro que carga de significado o significante, que me pareceu fermoso e que debería ter sido produto dunha intención.

ICONOLOXÍA VAXINAL

Explícome. O concepto de iconoloxía vaxinal foi creado aló polos primeiros setenta para facer referencia á existencia dunha imaxinería propiamente feminina no ámbito da produción artística. As súas introdutoras foron dúas artistas, Judy Chicago e Miriam Shapiro, á vez activistas do denominado Movemento de Liberación da Muller. Tras unha teimuda búsqueda dun elo que distinguira as realizacións das mulleres das realizadas polos homes deron coa teoría da existencia dun suposto patrón común nas obras das primeiras: todo se organizaba derredor dun orificio central innegablemente metafórico.
Sobre este capítulo da historia da arte pódese atopar moita máis información no fabuloso libro de Patricia Mayayo titulado ‘Historias de mujeres, historias del arte’, e refírome aquí a el por un motivo máis que xustificado -como pronto ides ver- co que batín circunstancialmente cando andaba detrás doutras cousas. O caso é que, ó profundizar na cuestión dese metafórico centro que pode ser identificado en todo produto artístico realizado por mulleres, as autoras cren recoñecelo en múltiples formas e citan varias, unha delas, unha das mencionadas, son as ventás.
A miña lóxica aristotélica non acaba de dilucidar se neste meu blog fago uso e abuso dunha iconoloxía vaxinal, partindo da base de que non son muller, ou, pola contra, se debo ponderar con máis obxectividade canto de muller hai en min. Por suposto, as conclusións que eu obteña ó respecto non serán xa expostas aquí.

DOPPELGANGER, PERO MENOS.

Achegouse a min unha compañeira con cara sorrinte e, a pesar diso, con expresión de susto:
– Case me da algo ó atopar o teu nome no xornal e velo asociado a casos de corrupción urbanística!
– Éche o que hai – dixen eu-, un vai tendo así furricallos para caprichos.
O caso é que si, que non teño nada de orixinal, que hai copias por aí circulando. Vou ter que facer o mesmo que fixo o poeta maldito:
Al amanecer, cuando las mujeres comían fresas crudas, alguien llamó a mi puerta diciendo ser y llamarse Leopoldo María Panero. Sin embargo, su falta de entereza al representar el papel, sus abundantes silencios, sus equivocaciones al recordar frases célebres, su embarazo cuando le obligué a recitar a Pound, y finalmente lo poco gracioso de sus gracias, me convencieron de que se trataba de un impostor. Inmediatamente, hice venir a los soldados: al amanecer del día siguiente, cuando los hombres comían pescado congelado, y en presencia de todo el regimiento, le fueron arrancados sus galones, su cremallera, y arrojado a la basura su lápiz de labios, para ser fusilado poco después. Así terminó el hombre que se fingía Leopoldo María Panero.

MONOMALISMO

Algún (non sei se debería empregar o plural) dos poucos visitantes deste blog manifesta dun xeito light a súa saturación ante tanta ventá/xanela. Disque o asunto pode xa resultar pesado, aburrido. Supoño que si, que ten razón, que con tantas e tantas cousas como acontecen diariamente en forma de dramas humanos debe parecer estúpido este paranoico afán monotemático. Aínda así, terco impenitente, vou resistir un pouco máis, talvez non moito.
A Louise Bourgeois, que perseverou.

A POLÍTICA DO SISMÓGRAFO

Cando se vela celosamente polos intereses do estado (dun estado calquera) débese estar preparado para afrontar decisións que ós comúns dos mortais poden parecerlles desproporcionadas por inhumanas ou, ó revés, inhumanas por desproporcionadas.
Existe un pequeno relato de Thomas Bernhard, titulado ‘Decisión’ e incluído no libro ‘El imitador de voces’, no que se nos conta como un funcionario rumano, responsable dunha determinada área de goberno na cidade de Bucarest, tras un terremoto de violenta intensidade, atopándose ante os escombros dun hotel caído tomou a determinación de ordear que foran aplanados en lugar de movelos para rescatar vítimas que, segundo testemuñas, pedían auxilio baixo os cascotes. Disque o aplanamento era moito máis barato que o salvamento e, ademais, seguramente moitos dos rescatados quedarían con danos físicos e terían que ser indemnizados polo erario público.
Se non fora porque a realidade supera tantas e tantas veces á ficción non deixaría de parecernos unha das moitas perversas ocurrencias deste polémico escritor austríaco.

FOME ZERO

Detrás da estación central de Rio de Xaneiro (coma noutras cidades do sur e do centro), existe dende hai pouco un restaurante popular denominado Betinho, do nome de Herberto de Souza, chamado Betinho, promotor en 1982 da primeira campaña nacional contra a fame. Está financiado polo estado e xestionado por unha empresa privada.
O edificio tén dous pisos, cada un cunha ampla sala de cores e mobiliario agradabeis. As camareiras, vestidas de azul, son simpáticas e cálidas. Algúns predicadores evanxélicos rondan pola entrada, cerca da caixa. Vestidos con camisas brancas, lanzan sorrisos cautivadores á xente que agarda… que os ignora completamente.
Por un real ó día (50 centavos de dólar), unha persoa pode obter un menú sustancioso de tres platos. O restaurante está aberto cinco días á semana. Pódese utilizar unha vez ó día e hai que consumir a comida alí mesmo.
Nas longas colas que se forman na beirarrúa dende o amencer, vin mulleres de mediana idade apenas capaces de andar, coa pel gris e o cabelo raro. Algúns nenos teñen o ventre inchado polo kwashiorkor ou polas lombrigas.

O texto está tirado do libro ‘El imperio de la vergüenza’, de Jean Ziegler, editado por Taurus no 2006. O fragmento que traducín para colgar baixo esta vacuna ventá (ou xanela) forma parte do cápitulo XII, Programa Fome Zero, no que se analiza a situación de Brasil coincidindo cos primeiros momentos de Lula no poder.

TROMPE L’ŒIL

Os fermosos relatos que falan de Zeuxis e de Parrasio… Poderiamos resumir todo aquelo cun epatante galicismo, trompe l’oeil, e, como resulta obvio, refírese ó que parece que si pero logo resulta que non. Un espellismo, vaia. Home, si, son conceptos un tanto distintos, pero non diredes que non teñen un aquel de parentesco innegable. Por suposto, o trompe l’oeil está, o espellismo nin está, pero nin un nin outro son. Pois así, así mesmamente nos atopamos, metidos nesa truculencia inesperada, formando parte dun diabólico xogo de mans, un truco cruel de prestidixitación. Si, claro que si, todo ilusionismo circense sabémolo tramposo, coñecemos de antemán a existencia dunha raña, pero aceptamos gostosamente participar desa complicidade porque sen ela non podería haber logo felicidade, pracer, ou o que fora que queirades chamarlle. A fin de contas así pasamos pola vida, facendo que non vemos ou, se somos capaces, non vendo o que é evidente. O drama fai acto de presenza cando se nos bota enriba o trapalleiro decorado de cartón pedra. Algo así coma o neno que descobre que os Reis Magos…

EGONOMÍA

E voltas ó veo, que dirían os vellos (polo menos os meus). Mais, como non darllas? Falar de asuntos económicos nestes momentos é, como mínimo, inevitable, pero talvez tamén imprescindible. Así e todo, que quede ben claro, confeso a miña incapacidade para articular un discurso minimamente fundamentado dende un punto de vista metodolóxico. A cambio quédame a compensación ridícula de ter a seguridade de que aqueles que si dispoñen de coñecementos profusos de teoría económica demostraron a súa ineptitude para prognosticar, séguena manifestando á hora de atallar e témome que… A difusa ciencia exacta da economía semella estar construída para que se enriquezan os economistas, polo menos un bo feixe deles. Aclárome, no posible. Veño de ler un libro de Stiglitz, ‘Como hacer que funcione la globalización’, que collín na biblioteca e, por eso que chamamos azar, coincide que mentres eu me ía deixando seducir polo ben traballado alegato deste nobel o noso ZP viuse atacado por un brote verde tóxico e cagámola, pero por enriba, a infalible e abnegada LVG publica hoxe unha entrevista telefónica precisamente con este economista. Contrastando todos eses elementos e intentando extraer algunha sesuda conclusión para ver se son quen de entender minimamente que é o que está pasando unicamente obteño os seguintes resultados: son moito máis tonto do que pensaba, acabo de caer da burra ó descubrir aínda hoxe que os economistas falan con parábolas ou, moito peor, co estilo críptico dos oráculos. As parábolas, a pesar do que poden ter en común con algo tan noso como é a retranca, lémbranme frías horas da infancia e catecismo; os oráculos, por suposto, nada me lembran do meu pasado, pero nunca me ofreceron moita confianza. Decidín que ó final tiña razón aquel meu vello compañeiro chamado Ado, que tantas veces repetía un peculiar refrán: ‘aquí o que non corre voa, e o que non voa pón casco’. Pois sendo así, se hai que poñerse a descifrar, prefiro facelo cos poemas caligráficos de Novoneyra, que para eso se lle adica mañá o show.

MICROARREBATOS

RELATO V:
Odio os telegramas porque sempre salto os stop.

RELATO VI:
Pintaba nas uñas sereas de grandes peitos. Cada vez que as cortaba ía metendo os cachos nunha caixa de mistos que tiña unha fermosa foto dun xarrón chino da dinastía Ming. Rematei por meter os fragmentiños de uña no propio xarrón.

RELATO IX
Na puta vida matei outra galiña.

RELATO X:
Escribo sen esquema previo para non perderme.

RELATO XVII:
Composición caótica: picáronsenos os callos da festa.

RELATO XVIII:
Problema de álxebra: o descoñecemento do alfabeto.

RELATO XIX:
O importante á hora de construir un personaxe é a súa caracterización psicolóxica, a capacidade para espirlle a alma, a sobriedade nos trazos que o caractericen, e, sobre todo, o seu nome. A min páreceme apropiado para este relato chamarlle ó protagonista Hamlet.

RELATO XXVI:
De non ser polo dinosaurio chegaba tarde outra vez ó choio. Cada día durmo máis!

RELATO XXVII:
Fun un neno feliz ata o instante mesmo no que me parei a pensar se era un neno feliz.

RELATO XXXII:
Cabréame moito que ó final duna novela me digan xa quen era o asasino.

RELATO XXXVI:
Sempre levaba o cordón umbilical desatado, disque ía coa súa personalidade.

RELATO XL:
E, logo de confesar e de recibir os óleos sagrados, entregoulle a súa alma ó Señor e díxolle: aí lle queda, podo vivir perfectamente sen ela.

RELATO XLI:
Foi o primeiro home en pisar a Lúa, si, pero con tan mala sorte que se lle quedou pegado un puto chicle na sola da súa bota de astronauta.

RELATO EXTRA: Para os amantes da Science Fiction.
Part I:Chegará o día no que os Estados Unidos de Norteamérica teñan a unha persoa (seguramente home, eso si) afroamericana (non deberá dicirse negra) ocupando a presidencia. [letor: pssssssssss!]
Part II:Chegará un día no que un xefe de goberno socialista recortará partidas económicas destinadas a gastos sociais e baixará os salarios dos traballadores! [letor: psssssssssssssssssssssssssssssss!]
Part III: Chegará un día no que xa non se emita Luar na tvg. [letor: estes autores de SF xa non saben que fantasías imaxinar!]

UNHA MEMORIA VERDOSA, HÚMIDA…

Armamento de produción propia presente en todas e cada unha das guerras da vella infancia de aldea. Saber facer aqueles rudimentarios artefactos, ter a pericia de manexalos con xeito, acumular historial de competencia, … Cantas horas de lecer, ou non tanto, pois o máis das veces tratábase de encher ese tempo no que había que manterse atado á corda dunha vaca arredor dunha leira, ou á beira dunha corredoira.
Lémbrome deso cando atopo algúns versos de Seamus Heaney, tan próximo nas vivencias e na xeografía, lede senón o poema V dos ‘Sonetos de Glanmore’, no seu Traballo de Campo; lembreino tamén lendo un relato de Sebald, o titulado ‘Il retorno in patria’, que pecha o seu libro Vértigo; lémbroo cando miro para fóra e vexo como están a punto de rebentar as floracións deses sabugueiros que deixei medrar a carón do muro. É así ese neno que me habita.

LUͧEOANE

Por fin acudín a ver a exposición que está ofrecéndonos dende o pasado mes de abril, coa excusa -xa máis ben obriga- do centenario do nacemento de Luís Seoane, a Fundación que leva o seu nome. A mostra está conformada na súa totalidade cos fondos que atesoura a institución, e abofé que son moitos e variopintos, e aínda que se bota de menos máis produción pictórica, non desmerece. E dito esto, considerando que o meu é un blog absolutamente persoal e sen máis finalidade que a que queira darlle, podo permitirme o atrevemento e a liberdade de expresar certas opinións negativas da montaxe. A primeira, que me aburre tanta obra gráfica e tanto libriño en expositores pechados; a segunda, que me irrita que os textos impresos nas paredes das salas acaben parecendo ás veces enigmas dunha esfinxe; a terceira, que fastidia a sequedade da información que acompaña a cada obra; a cuarta, que me parece absurdo que non se corrixan erros tontos -sempre existen, loxicamente- cando xa houbo tempo dabondo para facelo e non requiren de esforzo (poema manuscrito asinado por Rafael Alberti e descrito na ficha adxunta como de Rafael Dieste)…
Pese a todo, voltarei por alí algunha vez máis antes de que a desmonten. Quedei prendado dun bodegón do ano 1958 no que nunca antes me fixara e, peor aínda, nin tan sequera podería asegurar ter visto en ningunha outra das grandes exposicións adicadas ó artista: ‘Bodegón con porros’. Esa pintura, os outros dous bodegóns que colgaban ó seu lado e algunhas das mariñas marabillosamente abstractas, que cos seus azuis diversos e ondulantes se axitaban, son razóns de peso para que o faga.
Pero hai máis centenarios de Seoane sementados por esta incrible terra nosa. O que me pregunto é se ten máis sentido esta maneira de afrontar a conmemoración, ou se merecería a pena aunar esforzos e completar unha gran exposición. Xa sei que a nós eso das fusións non se nos dá de todo ben, que levamos o minifundismo no mapa do adn, pero…

NUNCA MÁIS

Unicamente quero deixar constancia cun exemplo da dificultade coa que se encontra todo tradutor á hora de facer encaixar o que un autor escribe nunha lingua co que un letor debería de ler noutra. Vello asunto, vello e perfectamente resumido co proverbio italiano de todos coñecido, ‘traduttore, traditore’. Neste caso trátase dun problema aparentemente sinxelo, mais talvez irresoluble, ó fío duns versos de Celan (non falo do Celan máis terrorista, obviamente). Aí van:

Ein Wort, / an das ich dich gerne verlor: / das Wort / Nimmer.

Unha palabra / na que gustei de te perder: / a palabra / Nunca máis.

Una palabra / por la que me gustaba perderte: / la palabra / nunca.

Emprego dúas edicións bilingües, a editada en castelán por Editorial Trotta, con tradución de José Luís Reina Palazón, Paul Celan, ‘Obras completas’, e a editada en galego por Galaxia, con tradución de Catuxa López Pato, Paul Celan, ‘A rosa de ninguén’. Que opción vos parece máis aceptable, a de convertir unha única palabra alemana en dúas galegas para respectar dese xeito o verdadeiro significado da mesma, facendo que perda entón o seu sentido o primeiro verso, ou a de capar o significado máis exacto desa única palabra para que realmente quede como unha palabra?
Por suposto, o ideal sería poder ler sempre na lingua orixinal, pero eso está unicamente ó alcance duns poucos, duns poucos e dunhas poucas linguas, vaia.
A partir desta anecdótica mostra podemos doadamente imaxinar as tremendas alteracións que inevitablemente afectan á obra orixinal cando se verte a outro idioma, pero pensemos por un momento en aspectos como a rima, o ritmo, a medida dos versos, as aliteracións, etc., etc. Quero dicir con esto que, no caso da poesía, os atrancos multiplícanse. Non lembro agora mesmo, e non teño ganas de googlear, quen afirmou que precisamente poesía era aquelo que se perdía cando se traducía un poema.

RIDÍCULO (EU)

Sorprendeume que sendo luns fora posible visitar as exposicións na sede da Fundación Caixagalicia d’A Coruña, está claro que un funciona xa por inercia. Fun atraído por esa montaxe que xa percorreu outras cidades e que recibiu o título rimbombante de Cara ao paraíso. Un diálogo coa arte galega e as vangardas. Podería terse chamado de calquera outro xeito, habería xustificadas posibilidades. O caso é que… A ver quen nega o valor artístico e supoño que crematístico de calquera das obras expostas, non serei eu. Mais eso non creo que sexa motivo dabondo para considerar que a exposición mereza a pena como tal, como proposta de conxunto e non como alarde de propiedades (un par de picassos, un chagall, un esperpéntico dalí, un miró, un braque, un par de ferrados de laxeiro, unha torada de leiro,etc.). E ollo, unha por unha, moitas das obras son interesantes, pero non precisamente as que fan ostentación de aristocrática sinatura artística, esas case todas son menores. Vaia, que me deixou frío, que salvo a grata satisfacción de ver novamente esa Rosiña sueña de Lamazares, daquel Lamazares dos oitenta que a min aínda me segue parecendo magnífico, e non digo xenial ou orixinal, que no contexto da arte galega tamén, pero si atrevido e necesario. Algo semellante podería dicir de Vilariño e as súas impactantes fotos de animais desecados pousados sobre moreas de coloridas especias. Excepcións.
Pero eso non foi todo, e menos mal. Mereceu a pena visitar a exposición da terceira planta, Posgraffiti, xeometría e abstracción, unha mostra con múltiples apéndices (ou case mellor, prolongación de diferentes propostas de arte nás rúas) e coa que levei unha grata sorpresa. Teño que recoñecelo, si. Dígoo porque non pensaba atopar nada especial que non remitira a cousas tipo Basquiat ou, talvez, Banksy. Pero non, recibín unha fermosa cura de humildade. Quedei interesadísimo en Momo, en Eltono (sobre todo), en Marlon de Azambuja e, menos, en Bassett. Lástima non terlle prestado antes atención a esta oferta, basicamente porque me tería feito ilusión patear certas rúas buscando os cebos nos que deixar algunha pequena filigrana, algún rastro(?), ou simplemente observar.

A ventá que aparece neste post está obtida directamente da rede, concretamente de lovecolors.net, e a intervención plástica que se observa na mesma é obra de Eltono, agora xa inconfundible na súa particular caligrafía de limpas xeometrías e de remate sempre bifurcado.

MUROS DE CONTENCIÓN

O capitalismo é un virus mutante para o que non hai polo de agora remedios, apenas bálsamos de discutible efectividade e, por enriba, de curta duración e con impredicibles efectos secundarios. Pensamos neso cando entramos en fase descendente e esquecémolo cando nos sentimos nas alturas. Vivimos nun parque temático chamado vida e para disfrutar un minuto dunha dubidosa sensación de placer temos que botar horas facendo cola, agardando, esperando mansos. Deitámonos un día convencidos de que os monstros forman parte da mitoloxía e despertamos cheos de baba pestilente e metidos na boca do leviatán. Que llo pregunten ós gregos.
Castelos, atalaias, fortalezas, búnkeres, trincheiras, etc., etc. Todo se limita a eso, a levantar muros de contención para intentar deter a ameaza, a real ou a imaxinaria, eso non importa, o caso é ter un muro que exerza o seu efecto placebo nas nosas mentes. Lémbrome entón dos clásicos, dalgún clásico, de versos que recitabamos de cativos e nos que intuíamos unha sentida advertencia, algo desacougante que nos profetizaba unha arrepiante ameaza, ou a vós non vos pasaba?: Miré los muros de la patria mía, / si un tiempo fuertes, ya desmoronados… Por suposto, ben sei que Quevedo non falaba de economía, pero eu tampouco falo exactamente de economía.

LOUCURAS DE AMOR (CREO)

Antonte, coincidindo coa data do meu cumpreanos (pero eso non viña ó caso), intervín nun acto particularmente curioso, acto que publicitei nun enlace do post anterior e que, por ter xa pasado, tiña pensado eliminar, pero finalmente decido que vai quedar aí, nese sitio virtual, sobre todo porque así adquire máis claridade este post (creo).
Tratábase da presentación dun libro de poesía e ‘prólogos’ dun amigo meu, Arturo L. Regueiro. O motivo da miña intervención tiña que ver co feito de pertencerme un deses prólogos, xustamente o que se insertou como epílogo. O libro xa se presentara anteriormente en Santiago e en Vigo, participando nesas ocasións outras persoas (Xurxo Borrazás, Pepe Paraños, Pepe Sendón, Mario Regueira, O Leo, etc.). Eu non acudira a ningunha desas citas. Realmente case nunca acudo a cita algunha, e fíxeno nesta ocasión por estricto deber sentimental, que conste en acta.
O meu rol foi o de mero introdutor, rompendo o xeo, abrindo o camiño. Apenas sete ou oito minutos de cháchara que pretendeu ser distendida, retranqueira e, por suposto, tamén cariñosa (creo de novo). É posible que tivera apariencia de improvisación, pero non era así. Para poder dicir as catro chorradas que dixen reflexionei previamente sobre o libro en cuestión, sobre a miña relación con Arturo e sobre a oportunidade que ía ter de dicir(lle) certas cousas en público (poucas cousas e pouco público). Penso que o máis interesante que conseguín concluir e recoñecer foi aceptar que o seu libro, autoeditado, e a súa perseverancia intentando darlle pulos, son xa de por sí un fermoso exercicio poético, independentemente de calquera outra consideración sobre o valor literario que se lle queira dar ó seu contido e que, por suposto, non son eu quen para determinalo. Despois de dicirlle eso a el e ós asistentes quedei tranquilo e disfrutei da posta en escea dalgúns dos seus textos a cargo do propio autor, un chelista, Antonio Castillo, e outra voz de poeta louco, Luís Cuntín. Despois nada. Ou si, unha caña.

AFTER R. MUTT

Non había outra maneira de facelo. Á forza tiñamos que sair dos cuartos que daban a unha especie de pequeno distribuidor. Alí, plantado no medio e medio, de cando en vez, sobre todo de madrugada, pero ás veces tamén á medianoite, oíanse os chorros das mexeiras caendo enriba dos ouriños que xa estaban dentro. Era incluso doado distinguir quen estaba mexando, non revestía complicación ningunha; pronto te dabas de conta se era un home ou unha muller. Os homes mexaban de pé, deixando verter unha fervenza fina dende aló enriba, marcando esa parábola inestable que dun momento a outro ía parar fóra e, así, ás veces, entrecortábase o ruído base. As mulleres soaban con máis precisión, con aquel asubío producido por unha diferente presión e proximidade, aínda que con menor intensidade. Pronto se podía determinar se era a avoa, o avó, o tío, a prima…
Os problemas aparecían cando lle chegaba o turno a un. Primeiro había que atopar o xeito de aproximarse a aquel diabólico utensilio, todo el de porcelana branca e cunha beira azul definindo os seus límites. Unha asiña dáballe aspecto de taza ampliada. Pero os atrancos estaban no chan, no entorno da pseudocunca. Nun radio de considerable amplitude había pingueiras de mexos anarquicamente situadas e todas elas repletas de malas intencións. Non se tiñan zapatillas para os pés, un ía a tumba aberta, totalmente descalzo. Cando era xa día unha ventá estratéxica daba luz para percibir aquelo, ou inclusive a penumbra do primeiro clarexar facía brillar aquel líquido do chan; ás veces algún segmento daquela superficie non brillaba, non era doado velo e, entón, estabas perdido. Un chapoteo lene, mansiño, atrapábache a planta do pé e ti xa sabías que eras víctima do inimigo; non había nada que facer, tan só restregarse un pouco por enriba da alfombra antes de voltar ó quente da cama. Peor era aínda cando querías abortar de raíz eses males e actuabas dun xeito violento, potencialmente agresivo para os demais. Calculabas a máxima separación dende a que podías intentar embocar o ouriñal e deixabas sair o chorro. Unha parte del, efectivamente, caía dentro…
O máis desacougante da aventura cotidiana aparecía de xeito sorprendente cando algún día, de tempo en tempo, ó chantar os ollos na diana minxitoria batían con aqueles frotadores de sangue, unha especie de pequenas nebulosas navegando entre duas augas que facían que te esqueceras do que acontecía baixo os teus pés. Ai, Deus! De quen podía ser, quen mexaría sangue? Sería de cuspir? A ver se era deso, si, de toser sangue e ter que botalo no ouriñal. Pero, quen está tan enfermo? No, non era eso, tratábase doutra cousa; era o tío, ti xa tiñas escoitado algunha referencia soterrada a aquela operación de fimose, unha enfermidade que debía de ser moi mala polo xeito de esconder a historia e, que, de cando en cando, provoca que expulse sangue ó mexar. Pobre tio! E entón xa nin sequera pasabas antes pola alfombra, ías dereitiño baixo a roupa na fría madrugada, entobabas outra vez no molde feito durante horas de sono naquel colchón de lá.
Pola mañá, cando te levantas, xa non está o ouriñal no chan, tan só as súas pegadas permanecen aínda; un círculo máis ou menos perfecto e plenamente seco rodeado de pozas de variable tamaño. Fóra, arrimado á parede da casa, na eira, a xigantesca cunca de porcelana xace empapada en auga fresca, limpa totalmente, agardando novamente a chegada do seu turno de noite.
Algún tempo despois apareceron certas ordenanzas destinadas a modificar vellas e criticables costumes: tódolos cuartos ían ter o seu propio ouriñal debaixo da cama. Os homes non podían utilizalo segundo era tradición, terían que collelo na man e subilo á altura necesaria para non mollar o chan.
Era o primeiro paso para ir acoutando a solución do enigma. O ouriñal do tio non era o que tiña sangue; sabíao ben porque ás veces tocábame a min baleiralo na horta. Polo demais, comezaban a adquirir certo sentido aqueles picos brancos tendidos na varanda que, entre maceira e maceira, semellaban bandeiriñas do campo da festa. Nunca me importara telos collido daquel caixón da coqueta cando non había un pañuelo para sonar os mocos, pero a partires de entón…
Co paso do tempo todo foi mudando. Desapareceu o ouriñal, desapareceron os picos e desapareceu tamén a xente, pero algunhas veces paréceme sentir aínda a planta dos pés mollada.

Ás veces a un dáselle tontamente por botar man de textos vellos.

CUÑA PUBLICITARIA DE EFÉMERA VIDA

DANOS COLATERAIS

Unha das ventás que me fixo chegar Julián.

Recibo agasallos que son, obviamente, miradas entregadas ós meus ollos. Resulta fermoso sentir que, noutros lugares, en calquera impredicible instante, hai quen de repente se pon a mirar por min cara a unha ventá na que, quen sabe, algo chamou a súa atención e, dun xeito reflexo, fixo reaccionar a súa tristeza de tren.
Por suposto, tamén existen as miradas case paralelas, aquelas que se pousan nun mesmo obxecto sen saber unha da outra ate que un día…
As tristezas compartidas sempre resultan máis soportables.

Achtung: A ventá que ilustra este post foi fotografada por Julián e, con outras, fíxoma chegar. Un xesto semellante debo agradecerllo tamén a Xulia, que meses atrás me enviou por e-mail as súas, sen embargo a miña incompetencia botando a andar este artefacto infame con forma de blog fixo que me quedara sen elas. Síntoo ben. Grazas ós dous. Grazas tamén a Antero de Alda (se esto algunha vez le) pola súa xanela primaveral e por todo o que nos ofrece a través da rede e que podedes ir vendo se entrades no blog que vos enlazo aquí ó lado (deixádevos levar).

REFUNGAR, UNHA ARTE

Non esquecín aquela miña admiración ante a habilidosa técnica coa que certas persoas -algunhas moi queridas, caso de meu avó- amarraban co adival as enormes cargas dos carros de vaca, sustituidos máis tarde por tractores. O curioso é que me lembro desta sensación mentres ando unha vez máis a voltas coa inacabable literatura de Roberto Bolaño, de quen se leva editado máis material novedoso ou pseudonovedoso dende que nos deixou alá polo 2003 que todo o que se publicara del en vida; non estou seguro de que sexa certo, pero a min parécemo.
Pensei neso porque teño a sensación de que este fenómeno editorial ten algo de ficción bolañesca(?), semella case un perverso plan metodicamente calculado e, a pesar deso, non deixa de sosterse á vez sobre unha circunstancial casuística, é dicir, un producto do azar. Cando lemos un libro deste chileno estamos creando o sustrato que nos vai permitir captar certas mensaxes subterráneas que irán aparecendo noutros libros, ben sexan puntos de vistas distintos sobre uns mesmos espazos, outros enfoques que nos presentan aspectos diferentes de personaxes repetidos, reescrituras dun mesmo tema como se de variacións musicais se tratara, etc. Coa aparición de novos libros é un pouco o mesmo, acabamos pensando que non podía non ter existido, que dalgún xeito estaba indicado o inevitable acontecemento desa aparición. Lástima que non poidera ser así sempre, tal que un fractal, que unha cinta de Moebius, que un número pi…
Nalgún sitio lin que, poucos días antes de morrer, Bolaño manifestaba a súa desazón por non poder xa materializar tantas e tantas páxinas que tiña en mente co fin de darlles vida nelas a tantas e tantas víctimas coas que se foi atopando ó longo da peripecia vital que lle tocou en sorte, seres dos que xa ninguén máis poderá falar e quedarán para sempre sepultados no silencio. Algo así debeu querer facer ó escribir ese inmenso atestado de horrores que conforma unha das partes de ‘2666’, e seguramente por todo eso é polo que eu pensei na miña xente refungando no adival, é por eso ou é porque talvez a súa inacabable obra semella mesmamente un inmenso adival que, sen remedio, me fixo pensar en ataduras. Quen sabe? Quen vai negar que os nexos por el creados entre unha boa parte da xeografía que define a lingua do Instituto Cervantes son voltas e voltas dunha enorme corda refungada a un lado e outro do mar océano, dende o ‘pasillo’, como el chamaba a Chile, ate o DF mexicano e, finalmente, a costa catalana. Pero non sei, non; non sei se non será todo unha cuestión de desenfoque, pola miña parte, digo. Penso se ese refungar habilidoso non será o que boto de menos como consecuencia desta evidente demostración de obra inacabada que sempre me queda cando me achego a Bolaño, cando me achegan un novo Bolaño. Si, algo así como se todo estivera atado e mal atado.
Remato cunha agridoce confesión: ás veces este escritor desespérame, sométeme a particulares sesións de tortura. Non sei se é precisamente eso o que máis me engancha a el (masoquismo literario, si!) ou, ó contrario, é o feito de soportar eses embates o que me permite logo saborear con máis intensidade a brillantez das súas páxinas. Pero sigo sen saber ben que terá que ver todo esto con esa fermosa habilidade de refungar.

IRONÍAS

Pido xa de antemán desculpas. Sei que unha das peculiaridades da miña escritura é precisamente a indefinición no seu obxectivo, o provocar unha sensación de estafa no lector, deixalo case sempre nun estado de espera inútil; algo así é o que se me di que produzo, ou sexa, que poño en marcha os mecanismos todos dos que dispoño para logo non obter apenas nada, unha perda de enerxía e de esforzo (meu, xa que logo, e de quen por mor de misteriosas circunstancias acaba caendo na miña literatura). Pois ben, o post que agora me dispoño a facer, é dicir, o que estou xa facendo, é ou vai ser un exemplo evidente deste meu apuntado defecto: nin eu mesmo entendo moi ben que é o que estou dicindo e, peor aínda, para que me poño a dIcilo. Tanto ten, sabedes que esto é pura menestra, acompañamento, que o elemento consistente do prato é o que vai en forma de imaxe.
Pasei unhas horas destas santas xornadas vacacionais vendo unha película do meu admirado Angelopoulos, unha das súas obras primeiras e apenas coñecida, ‘Los cazadores’, do ano 1977. Trátase dunha historia montada sobre un argumento moi simple que, a pesar deso, permite ó director grego elaborar unha complexa e prolongada elucubración: uns personaxes de extracción social acomodade coinciden nunha partida de caza que está tendo lugar no presente (o momento no que a película se rodou) nun entorno solitario e nevado e, de forma sorprendente, atópanse co cadáver aparentemente aínda fresco dun combatente comunista falecido no 1949, durante a guerra civil. Un dos individuos rompe o silencio facendo unha curiosa pregunta: ‘pero, non pasara xa todo?’ A partir dese momento despertan un tras outro todos os demos que aparentemente quedaran xa atrás para non perturbar máis as acomodadas vidas deses seres.
Tamén neses días fun para ás páxinas dunha pequena novela de Irene Némirovsky (outra vez Auschwitz), ‘El ardor de la sangre’, na que uns personaxes baten tamén de fociños co seu esquecido pasado, con incómodas historias que xa formaban parte doutro tempo, duns seres cos que non se sentían xa identificados a pesar de ter sido eles mesmos. Pero non vou contar máis, abonda. De todos os xeitos xa pedín desculpas de entrada por esto.
Ben, non sei se podedes vincular todo o que aquí dixen e non dixen con eso que está pasando, que nos está pasando. Garzón vai ser seguramente procesado por atreverse a resucitar nomes, feitos, dramas, etc., que xa pasaran, que non poden facer agora trampa para presentarse de novo ante nós e sacudir as nosas tranquilas e inocentes vidas, porque, talvez non sexamos felices, pero -retomo a Némirovsky- a tranquilidade é o sucedáneo máis perfecto para suplir esa carencia, para afastarnos da nosa infelicidade.
Ai, Garzón, Garzón, co ben que estabas cazando e vas atopar un guerrilleiro comunista morto no 49 co seu sangue aínda quente e manando das feridas! Se polo menos viras como remata o film! Ou ti xa sabías, xa podías imaxinar?

CUL-DE-SAC

A vida entendida como unha anomalía, como un simple accidente. A pintura, tamén. Ou tería que ordealo ó revés, axustaríase máis ó que verdadeiramente trato de dicir: a pintura entendida como unha anomalía, un accidente; a vida, tamén. Si, así, cambiando ademais o punto e seguido por un punto e coma, estreitando a cesura, acelerando os impulsos, impedindo a osixenación do cerebro, arrastrando sen case descanso. Falo de Bacon, por suposto, dese pintor de banco de matar máis ca de cabalete, dese home que veu das illas para mostrarnos o que non queríamos ver, o que escondíamos de nós mesmos, o que xa nunca máis poderemos ocultar: o horror, esa palabra que non aceptaba para definir a súa pintura porque, creo, non define a súa pintura, ó revés (de novo dando voltas), defínenos a nós.
Hai uns meses Bacon voltou a Madrid cunha macroexposición que case todo o mundo (entendámonos) visitou, todo o mundo menos eu. Alguén me trouxo o cartaz da mesma e un Smart libro. Tamén me fixeron chegar un díptico dunha outra exposición, esta en Portugal, máis modesta, tamén atractiva, confrontando o seu ‘Edipo e a esfinxe’ coa versión realizada por Dominique Ingres e que tampouco vin. Non se pode pretender ir a todo, e incluso aínda que se pretenda…
Batín en directo (en vivo) coa pintura deste artista nunha viaxe que no 1996 me levou a París. Alí estaban, azarosamente, unha boa morea das súas obras, mostrándose sen pudor, descarnadas, na 5ª planta do Centro Georges Pompidou. Os fondos violentamente alaranxados das telas, os marcos dourados, os corpos case todos convulsos dun xeito ou doutro, a xente mirando sen apenas falarse, o son ambiental daquel espazo que por un momento semellaba un ancho corredor ás portas dun quirófano, etc.
Releo cousas, a saltos, sen orde, deixándome levar: por suposto, a Deleuze, obsesivamente analítico coas tarimas ou plataformas nas que se ubican as figuras, coa disposición de certas obras empregando trípticos, etc.; a Kundera, que abre o seu xa mencionado ‘Un encuentro’ cun pequeno ensaio sobre Bacon; a Saura, que me parece interesante por ser a visión dun pintor, por dicir cousas que os outros non din (…en las obras de sus últimos veinte años, con mayor evidencia que en las anteriores, existe una separación entre la pintura del fondo y la de las figuras, apenas un milímetro o dos de tela virgen, que pone en evidencia que ha existido premeditación…), cousa ben difícil, porque realmente sempre se remata dicindo o mesmo porque non hai outra maneira de aproximarse ó que a pintura de Francis Bacon nos di, porque non é posible dicila.
Quixen atopar na rede a impactante fotografía do corpo morto do artista, unha foto que ocupou algunhas das páxinas da prensa escrita ou das revistas de cultura daquel 1992, a típica imaxe tan común grazas ós telefilms, o corpo cunha etiqueta colgada nun polgar dun pé. Non aparece (non a atopei). Pretendía poñer un enlace. Un xeito verdadeiramente Bacon de pechar a súa proposta pictórica; si, e vital, claro.

PARECIDAS, PERO DISTINTAS

Dúas propostas artísticas baseadas na fotografía da paisaxe están a coincidir no tempo e case tamén no(s) espazo(s). Refírome á ‘Iberia’ de Augusto Alves da Silva, e a ‘El final, aquí’, de Jorge Barbi. A primeira podíase ver ata antonte no MUSAC leonés, mentres que a de Barbi forma parte dunha montaxe colectiva ofrecida valentemente no Centro Torrente Ballester de Ferrol e remata xa mañá. Ambas están asentadas sobre o poético principio da mirada viaxeira (mellor sería dicir do viaxeiro con mirada) e toman como referente a mesma xeografía. Por suposto, como consecuencia destas coincidencias, resulta inevitable atopar no resultado final moitos elementos comúns. Mais non, non son propostas intercambiables, cada unha delas ten a súa propia consistencia, activa en nós como espectadores diferentes estímulos.
Alves da Silva adicouse a transitar camiños dunha España deshabitada, moitas veces desértica, levándolle -parece ser- a contraria de xeito obsesivo ó gps do todoterreo comprado para tal odisea: xeografía humana, humanizada; o home e a súa capacidade para decidir, para elexir, para reivindicarse fronte á máquina. Unha lectura, si.
Barbi buscou outra excusa para botarse a andar, unha xustificación máis densa, moito máis abrumadora: foi detrás das paisaxes da derrota, dos lugares nos que se materializou individual e colectivamente a traxedia, é a súa unha xeografía absolutamente inhumana, deshumanizada. Cada fotografía identifica con precisión os escenarios naturais nos que foron asasinadas miles de víctimas durante os dramáticos anos da contenda civil. Son tamén paisaxes deshabitadas, pero nelas sentimos como pesa a presenza das ausencias.
Matices, xustamente neles é onde atopan enerxía para a supervivencia os xéneros artísticos. Sempre nos parecen esgotados e, de vez en cando, sacúdennos con renovadas forzas.

EXCESOS, EXCESOS, EXCESOS… DEFECTOS.

De poboación, de pobreza, de riqueza, de violencia, de armamento, de consumo, de emisións contaminates, de produción, de información, de fútbol, de publicidade, de velocidade, de funcionariado, de parados, de altos cargos, de automóbiles, de literatura, de blogs, de capturas de, de programas de, de caixas de aforros, de bancos, de leis, de confianza, de peso, de portos exteriores, de universidades, de aeroportos, de concellos, de subvencións, de propaganda, de deixadez, de irresponsabilidade, de vaidade, de petulancia, de aspiracións, de depresións, de frustracións, de separacións, de preocupacións, de despreocupación, de aspirantes, de licenciados, de analfabetos, de relixión, de corrupción, de declaracións, de campos de golf, de accidentes de, de celebracións, de conmemoracións, de mala educación, de desconsideración, de afectación, de presunción, de silicona, de carga, de autoridade, de permisividade, de tempo, de cariño, de rabia, de orgullo, de consideración, de sol, de auga, de papeleo, de traballo, de sedentarismo, de construcións, de destrución, de oferta, de demanda, de coñecemento, de ignorancia, de estupidez, de sofisticación, de confusión, de retranca, de …, de excesos.

E tamén, si, ben sei, de ventás.

VOLARE

J. G. Ballard, nun capítulo das súas memorias, conta que ante a ‘Anunciación’ de Leonardo, na Galería dos Uffizi de Florencia, preguntouse que sería o que pensaban uns turistas xaponeses que se atopaban mirando o cadro, que opinarían daquel home alado e axeonllado diante dunha moza de aspecto tímido. Daba por descontado que nada sabían dos mitos cristiáns e, polo tanto, ese tipo de escenas tiñan que consideralas forzosamente surrealistas.
Creo que resulta a todas luces interesante esta cuestión, sobre todo para intentar entender nós un pouco mellor o que verdadeiramente pode querer dicir nun sentido amplo a palabra surrealismo. É realmente surrealista toda interpretación que se fai dun acontecemento (un motivo iconográfico, se o aplicamos ó exemplo anterior) cando non dispoñemos dos datos necesarios para axustarnos con precisión ó significado apropiado? O surrealismo é produto da ignorancia, quero dicir, a ignorancia dos xaponeses fai realmente desa pintura dos Uffizi unha obra surrealista? Confeso que nunca pensara exactamente nesta dimensión do asunto, pero confeso tamén que agora que o fago xenérame moitas dúbidas e, por suposto, non estou convencido de que se poida respostar dun xeito doado ás cuestións aparentemente estúpidas que plantexei.
Ben sabemos que o azar é un compoñente básico na concepción do surrealismo (Surrealismo), que a definición por excelencia é a tomada do texto lautreamontino ó referir ese encontro casual dun paraugas e dunha máquina de coser nunha mesa de quirófano. É posible que algo deso poidera haber nese encontro (casual?) dos xaponeses e de Leonardo na galería florentina, pero talvez un algo insuficiente.
Teño para min que Ballard deixou voar a súa imaxinación e ante o seu plantexamento (están entendendo os tipos estes o que ven?) foi a mellor resposta que atopou. Non é probablemente a correcta, pero é a máis práctica e efectiva: entendemos o que quere dicirnos. Por outro lado, non se trata dunha situación especial, plantexamentos similares facémolos uns e outros case a diario, ben pasiva (sendo observados) ou activamente (nós os observadores). Incluso os historiadores da arte máis reputados aplican ese mesmo truco de maxia, senón achegádevos ó famoso De Duve e ó seu ‘Kant after Duchamp’ e veredes como lle fai a súa particular autopsia á arte contemporánea ó preguntarse que podería extraer un alieníxena da visión das obras máis representativas da arte actual que, por suposto, non terían sentido lóxico algún para el/ela (ou o que fora). Volare, si. Anxos leonardescos. Paxaros na cabeza. Surrealismo.

SEN PERDÓN

Da persoal versión que Derek Walcott escribiu d’A Odisea:

ODISEO: Está boísimo. Había tempo que non probaba un xamón así.
EUMEO: Os meus porcos medran coma pipotes de viño entre landras e frescos mananciais.
ODISEO: Pero son eles os que papan os teus porcos cando deberían ser os porcos os que os comeran a eles.
EUMEO (que se ri): Lémbrasme a Odiseo, el dicía cousas así.
ODISEO: Voltar a un reino decrépito. Cavilar sobre o lume de Troia…
EUMEO: Estiveches naquela guerra?
ODISEO: …e ver o cabelo de Helena. Estiven.
EUMEO: E todo por unha muller infiel. Non foi por eso?
ODISEO: Entre outras cousas. O fume nubrou a causa.
(Silencio)
EUMEO: Eu tiven muller, hai moito tempo.
ODISEO: Pero a pesar de perdela, o lugar prospera, Eumeo.
EUMEO: Así é. Estraño que na súa ausencia aínda voen as lavercas. E que a herba medre.
ODISEO: Comprobeino por min mesmo. O desprezo da natureza polas nosas desgrazas.

Traducido da edición bilingüe que Jenaro e Manuel Talens realizaron para a Colección Visor de Poesía.

DESAXUSTES EVIDENTES

Encántame atopar erros nos libros, imprecisións, ruídos. Hai veces nas que algunhas páxinas gañan encanto, resaltan de repente por enriba da monotonía das outras. En fin, son rarezas que un ten, e se unicamente fora esta ou, aínda máis, se todas foran deste tipo!
Os erros poden ser de moi diferente calado, poden ir dende os máis simples, aqueles que consisten en faltas ortográficas (eu cada día creo que cometo máis), tipográficas, de paxinación, etc., ou aqueloutros que afectan xa non só á forma, senón ó contido, ó discurso. Por suposto, refírome a erros, non a posicionamentos conscientes e de carácter exótico ou visiblemente extravagantes, que son outra cousa.
Dous exemplos represerntativos do que quero dicir podémolos atopar en dúas obras de considerable prestixio: `La actualidad de lo bello’, de Hans-Georg Gadamer, e ‘Vida líquida’, de Zygmunt Bauman. Na primeira, fálase dun ‘Carlos V de Velázquez’, na segunda, do papa Pío IX ó referirse ó ‘Inocencio X’, tamén de Velázquez.
No caso de Gadamer, o tradutor remítenos a unha nota ó pé da páxina para aclarar que o cadro ó que fai alusión o autor é, obviamente, de Tiziano. No caso de Bauman, a cousa foi máis complexa, xa que ese lapsus serviulle ó pintor Herman Braun-Vega para retrucarlle o feito de telo posto de exemplo de artista do mundo líquido -ergo, artista líquido-, algo que fai nun libro trampa editado por Ochoa de Michelena en Sequitur (interesantísimo, por certo) baixo o reclamo dun título e dunha autoría só parcialmente certos: ‘Arte, ¿líquido?’, por Zygmunt Bauman.

DO CULTO ÁS RELIQUIAS

Non tiña pensado orientar post algún na dirección que marca agora este, non, pero, como xa escribín nalgún outro, as cousas acontecen e punto.
De tanta e tanta literatura que existe sobre o mundo das reliquias eu querería aquí quedarme coa interesada aportación que me ofrecen dous fermosos e ben diferentes libros, un deles unha novela decimonónica portuguesa, ‘A reliquia’, de Eça de Queiroz, e outro, un ensaio de Xosé Ramón Mariño Ferro, ‘Las Romerías/Peregrinaciones y sus símbolos’. Por suposto, non se trata de meros antollos arbitrarios (que tamén), senón da inmediata reacción ante a lectura do xornal ‘La Voz de Galicia’ do día de hoxe. Aí estaba, unha nova reliquia-manifesto do noso Sr. Santiago e, por enriba, en defensa doutras respectivas reliquias como son as caixas galegas. O azar é incrible (Santiago -reliquia paradigma- e caixa/s –relicario/s obvios-, ou non?).
O noso Sr. Santiago alza a súa voz (mellor dito, non, non é a súa, ‘ce n’est pas moi qui clame, c’est la terre qui tonne’) para dicirnos que o seu xornal é o edificio que garda os restos que aínda poden quedar dese corpo incorrupto que un día foi Galicia, que grazas ós seus máis de trescentos seráficos xornalistas esta terra santa nosa non será aínda pasto da barbarie dos ridículos reinos de taifas nen da desmedida ambición de poutas e fauces alleas.
O que Teodorico Raposo, o personaxe central da novela de Queiroz, nos mostra é o que se agocha case sempre detrás ou dentro de cada relicario, algo que queda logo constatado no ensaio de Mariño Ferro (el apetito místico de los creyentes, estimulado por jefes de comunidad o párrocos deseosos de dirigir hacia sus santuarios muchedumbres cada vez más lucrativas, se extendió rápidamente a objetos inesperados. (…) ‘recuerdos’ de Nuestro Señor: su prepucio (se han recontado nueve), su ombligo, la corona de espinas, algunos cabellos (cortados por los cuidados de su madre María), el pan dado a Judas, etc.
Reliquias, si. Da súa importancia de mercado. Imposible esquecer que detrás delas sempre se agocha a defensa de grandes ou pequenos intereses.
Que este Xacobeo ou Ano Santo nos sexa propicio e que, cando menos, non volva a referirme aquí a cuestións deste tipo ata dentro de once anos.

PORCALLADAS

Evocar. Evocar é unha das propiedades asociadas a toda lectura, verse de repente sorprendido polo desencadeamento de imaxes dadas por mortas, desaparecidas sen máis polo sumidoiro do tempo. Así foi, así aconteceu lendo de mala maneira un libriño en francés de Attila József, un agasallo procedente de Budapest traído por Ramón e Clara, os grandes amigos de Sitges ou, mellor dito, asentados alí.
Un dos textos do poeta húngaro, o titulado Curriculum Vitae (extrait), fai referencia á súa infancia nunha aldea maxiar, conta como era absolutamente normal que os nenos realizaran determinados traballos, un deles, para os máis pequenos, o de gardar piaras de porcos (je trabaillais déjà comme le font en général les enfants pauvres de la campagne: je gardais les cochons). Lembrei entón que algo parecido contaba tamén Malevitch na súa autobiografía, asociaba a súa infancia a imaxes de nenos a cabalo dos porcos convertindo así as súas obrigas en xogos. Entón aconteceu.
Flashes veloces comezaron a extraer do escuro máis ou menos nítidas visións daquel neno que fun nun tempo de vacas e de porcos, de traballos transformados malamente en xogos, de mísera felicidade…
Somos o bucólico país do millón de vacas, xa quedou para sempre dito, pero non dicimos que tamén somos país de porcos. Si, alí estaban, no seu particular espazo protexido: as vacas, na corte; os porcos, no cortello. O cortello era un aproveitamento máximo das posibilidades produtivas da explotación familiar, tan familiar que a veces -moitísimas- non había diferencia entre a casa, a corte e o/os cortello/s.

(…)

Aquel Rufino. Un porquiño serodio que, con outro irmán, veu parar á casa porque a nai, unha porca parideira que tiña unha tía miña, morreu por non sei que razón ós poucos días de parir. O animaliño era tan pequeniño que instantaneamente se fixo coa atención desmedida dos nenos (miña irmá máis eu), e foi medrando biberón a biberón de colo en colo. Pero Rufino (disque andaba todo rufo!) afíxose tanto a ese especial trato que, cando xa non podía ser collido polos cativos non deixaba de ir igual detrás deles. Acudía ás chamadas, reclamaba caricias, ía buscar a miña nai cando lle ventaba algunha comenencia (lavadura, verzas, un pedazo de pan…). Por suposto, todo rematou mal (outros dirán que ben, ou sexa, como tiña que rematar). A economía familiar, é dicir, o caldo, a fabada, o bocadillo da merenda, etc., dependían en gran medida daquel/es cortello/s. Non había posibilidade de confusión entre sentimentalismo e pragmatismo, os cativos tiñan (tiñamos) que aprender que había claras razóns para non darlle confianza excesiva ós porcos, nada que ver coas vacas. Así foi, Rufino nunca houbo outro. Aquí aparece agora por eso mesmo, por único. Porca miseria!

Por suposto, a Ramón, con música e todo, claro.

MULLERES, TALVEZ

O VENTO

O vento sopra contra
as janelas fechadas.

Na planície imensa
na planície absorta
na planície que está morta.

E os cabelos do ar ondulam loucos
Täo compridos que däo a volta ao mundo.

Sento-me ao lado das coisas
e bordo toda a noite a miña vida

Aqueles dias tecidos
que tinham un ar de fantasia
quando vieram brincar dentro de mim.

E o vento contra as janelas
faz-me pensar que eu talvez seja um pássaro.

Versos de Sophia de Mello Breyner Andresen cos que quero facer a miña pequena homenaxe a todas as mulleres, pero sobre todo ás miñas, talvez paxaros, talvez.

O PESO DOS DESEXOS

As cousas acontecen, punto. Hai veces que entendemos máis ou menos por que, o normal é que non, que aparezan ante nós, ou mesmo en nós, e –agora que está de moda o tema- a lidiar con elas. Algo así é o que fai que lle adique este post a Edward Hopper.
Durante un lote de anos (un ferrado!) unha reprodución de considerable formato dunha pintura súa colgou dunha das paredes do meu cuarto, tratábase do cartaz editado con motivo dunha exposición que a Fundación Juan March (que filantrópicos seres acumularon as fermosas coleccións de arte que xustifican moitos dos museos e fundacións existentes!) ofrecera no Madrid do histórico ano 89. Naquel entón pouco sabía do pintor neoiorquino e basicamente atraíame por asocialo con dous cadros, un dunha casa ó lado das vías do ferrocarril, casa que non sei se con razón ou sen ela sempre vinculei coa que Hitchcock nos mostrou en ‘Psicose’, e outro o que se empregou para o mentado cartaz, onde aparecía unha muller sentada na beira dunha cama dun cuarto de hotel lendo uns papeis. A min parecíanme tremendamente poéticos, suxerentes (sigo pensando que o son). Ben, aquelo serviume para coñecer mellor a Hopper, para descubrir que pintara máis casas ó lado das vías, máis mulleres en interiores e, sobre todo, moitas ventás.
Foi pasando o tempo e eu non lle prestei máis atención a este artista e, ademais, rematei cansando de ver aquela parede mostrándome aquela mesma muller e un día calquera desfíxenme dela.
De golpe, nestes últimos dous ou tres anos fun batendo unha e outra vez co pintor, dun xeito suave, case imperceptible, pero con máis e máis frecuencia e, xa por último, de cheo. Explícome. Refírome ó meu papel de lector, de lector neste caso de poesía. Primeiro un poema de Robert Hass adicado precisamente ó ‘Cuarto de Hotel’ (Hotel Room, 1931) que decorara a miña vida tanto tempo. Probablemente non me tería chamado a atención de non ser por eso, por eso e pola lectura que del facía, para min sorprendente. Eu sempre asociara aquela escea cunha típica historia de fracaso amoroso, de abandono, de carta cruel de despedida. Pois non, para Hass tratábase dunha muller de negocios cun papel na man que ‘posiblemente’ tiña números! Alá se foi toda a miña melodramática interpretación!
Máis tarde, lendo ‘Hombres en sus horas libres’, da citada poeta canadiana, atopo unha serie de poemas adicados a obras do artista, pero, lástima, non mencionaba para nada o ‘Hotel room’. Tamén me sorprendeu a proposta que Carson facía. Por suposto, pareime incluso a localizar as pinturas por internet ou no pequeno catálogo da referida exposición que eu teño.
O remate foi atoparme hai uns meses cun libro do poeta Mark Strand, a quen non había moito que descubrira e que lera (deixárame distintas sensacións), centrado única e exclusivamente na obra de Edward Hopper. Por suposto, non puiden resistirme. Quedei decepcionado, polo menos naquela primeira lectura. Pero volvín a retomalo pasado un tempo (é un libriño ben lixeiro, en todos os sentidos). Son pequenos textos de carácter reflexivo (ensaios?) sobre un número considerable de pinturas que, neste caso si, aparecen reproducidas para poder entender de que se nos está a falar.
Agora teño unha visión moito máis consistente da arte de Hopper, agora entendo mellor (creo) a presenza das ventás, comprendo que é por elas, fundamentalmente por elas, por onde escapan as miradas ou por onde entran, pero unicamente as miradas, nunca os corpos. Eso significa que os desexos, os nosos desexos, case sempre están alá onde nós non estamos. Agora estou convencido que é deso do que nos fala o artista, deso e non exactamente da soidade, que non é o mesmo. Agora entendo o peso desas miradas, o peso enorme tamén dos corpos. Incluso creo que entendo tamén as vías do tren, da tristeza dese tren que non chega nunca ou que, peor aínda, xa pasou. Alí quedan, inertes, case mortas tamén, as casas.

VELLERÍO

Non atopo unha palabra mellor para referirme a un dos temas estrela que tan ben trata nos seus relatos breves Kjell Askildsen.
Non creo que sexa esta a época máis propicia para convertir o asunto da vellez en motivo central derredor do cal facer xirar unha proposta literaria, e refírome a un plantexamento de conxunto, non a algo puntual, excepcional. Dígoo porque vivimos nun tempo de supremacía do acné e do absolutismo hormonal, onde todo aquelo que se distancie dos corpos ‘danone’ e da dentadura ‘profidén’ non ten moita cabida nun sistema que valora esencialmente o potencial de mercado -e resulta curioso, posto que nunca tanta terceira idade con certos recursos e hábitos consumistas houbo-, un sistema que fixo trunfar no imaxinario a noción de xuventude eterna e de felicidade feroz vinculando ámbalas dúas: a vida é ser novo. Por outra banda, ser novo case sempre vai asociado ó consumo de determinados productos, á realización de certas actividades. Abonda entón con deixarse levar, con seguir sen reparos os consellos publicitarios: non nos enrugaremos, non engordaremos, non perderemos vigor sexual, non roncaremos, non… Por suposto, nin tan sequera nos xubilaremos, tan vivos e mozos imos estar sempre que poderemos seguir cotizando por puro pracer, xa que non será preciso facer uso do sistema de pensións pensado para un mundo no que había vellos.
Aí entra Askildsen, ofrécenos testemuñas doutra realidade, móstranos sen delicadeza algunha a presenza dese fenómeno aparentemente extinto que é a decrepitude, o deterioro, a limitación física, a psíquica, a soidade, as rarezas extremas, etc., etc.
Moito se falou de Julian Barnes cando apareceu o seu libro ‘La mesa limón’, ou de algunha das novelas de Coetze, por exemplo ‘Hombre lento’. Non discuto o seu interés, a súa calidade, os seus valores humanos. Lémbrome tamén daquel fabuloso Max Frisch de ‘El hombre aparece en el holoceno’, ata certo punto pai talvez de toda esta literatura. Non esquezo tampouco a Broch e o seu Virxilio. Sei que outras obras houbo antes, e antes, e antes, e moito antes. Quen ignora a Cicerón, de quen por certo copiou abertamente o modelo e o título,’ De Senectute’, o político e intelectual italiano Norberto Bobbio para contarnos en primeirísima persoa o seu punto de vista sobre esa etapa última do camiño, sen ocultar o horror, pero sen acentualo, máis ben envolvéndoo co seu peculiar sentido do humor (un chiste sobre un vello atravesando a rúa ateigada de coches é xenial). Semellante papelón, pero sen humor, desempéñao á súa vez ‘Revuelta y resignación’, do aquí xa moitas veces citado Améry.
Nadie coma o noruegués -nacido no ano 1929 en Mandal, poboación costeira do sur de Noruega- é capaz de facernos sentir o desagrado do asunto (o desagradable que poden resultarnos os vellos) nin de provocar a nosa mala conciencia intensamente por ter sentido antes esas sensacións de noxo, de desprezo. Acabamos entón solidarizándonos con esas piltrafas humanas, descubríndonos nelas, ben sexa como víctimas ou como verdugos aí estamos nós, xusto nesa impotencia, nesa incapacidade, nese rencor, nesa dor, nesa resignación. Se queredes vervos non tedes máis que tirarvos de cabeza a ese conxunto de relatos titulado ‘Últimas notas de Thomas F. para la humanidad’, igual que a meirande parte da súa obra editado por Lengua de trapo, teredes así un razonable motivo para odiarme. Unha outra opción, máis barata e con un marabilloso prólogo de un tal Julián Rodríguez, é a presentada na colección Debolsillo da mesma editora, pois contén tres libros de Askildsen e un deles é o xa mencionado. Ningún dos outros ten desperdicio.

O ESCURO PASADO DE BAMBI

Andaba a voltas cun post referente a unha novela de Améry que hai certo tempo lin cando, revisando os suliñados cos que fun marcando certos fragmentos, atopei unha nota a pé de páxina da que nunca máis me lembrara a pesar do que me sorprendera naquel momento. O post sobre a novela quedará para outra ocasión, este vai adicado á nota referida.
Nunha pasaxe do libro o escritor alude ós mozos austríacos de antes da I Guerra Mundial e di que os ben educados eran ávidos lectores de ‘Mutzenbacher’, dando por descontado que non era preciso aclarar máis, ou sexa, que xa todos sabemos ou deberíamos saber de que lectura se trataba. Pois ben, o tradutor aportou a pertinente información por medio da mencionada nota ó pé e nela explícasenos que o que lían aqueles rapazotes de familias ben era un texto aparecido no ano 1906 co título de ‘Josephine Mutzenbacher. Novela dunha puta vienesa’, atribuída a un tal Felix Salten, quen, por suposto, non a asinou. O curioso do caso resulta que o tal Felix é o mesmo que escribiu uns anos máis tarde a historia de Bambi que Walt Disney universalizou.
Como Google é un caixón sen fondo, para quen desexe saber máis deste asunto existe información por ferrados, non se trata de que eu faga aquí unha recopilación da mesma. Quero aclarar aínda así que a mentada ‘puta vienesa’ conta coa tenra idade de sete anos cando comeza a relatar a súa peripecia vital, algo que, cando menos, da moito que pensar. Algún deses pensamentos sei xa que van xenerar máis posts.

BOHUMILAN KUNDEHRABAL

Quen me coñece -hai xente, si- sabe ben da miña debilidade crónica pola literatura de e sobre Bohumil Hrabal. Deambulei durante un tempo pola blogosfera escondéndome detrás dun alcume roubado do seu máis significativo personaxe, o Tío Pepin, para min absolutamente xenial por moi diversas razóns, algunhas estrictamente sentimentais. Penso que esa é xa unha pequena mostra dos meus afectos, aínda que podería tamén referir outras. Non vou facelo.
O feito de que admire a Bohumil non impediu que me sentira tamén entregado ás novelas e ensaios de e sobre Milan Kundera, aparentemente nos antípodas do seu compatriota, a quen sempre sospeitei que desprezaba.
Tras décadas (…el tiempo pasa / nos vamos haciendo viejos…) sentindo que eu andaba a saltos por enriba dunha cesura cada vez que lía un libro dun destes autores experimentei unha enorme satisfacción ó atopar por fin referencias sobre Bohumil na última obra de Kundera, ‘Un encuentro’ (nin pintado o título), onde nos relata unha anécdota autobiográfica na que se manifesta como un firme defensor da obra hrabaliana durante unha discusión de contido abertamente político, é dicir, comprometida.
Por un momento pensei en copiar aquí o texto en cuestión, pero non, non o vou facer -entre outras razóns, por pura lacazanería-, mais si colgarei un par de frases. A primeira recolida da pequena presentación explicativa que fai do escritor cuestionado: ‘…sus novelas están pobladas de personajes muy ordinarios’ (califícao de amante de experiencias plebeas); a segunda, contundente, o clímax da argumentación defensiva: ‘¡Un único libro de Hrabal rinde un servicio mucho mayor a la gente, a su libertad de espíritu, que todos nosotros juntos con nuestros gestos y nuestras proclamas contestatarias!
Pois eso.

DERROTAS

Veño de ler a Maffesoli, por curiosidade, por saber de primeira man como interpreta este polémico sociólogo os tempos que nos están tocando. O libro en cuestión titúlase Iconologías, e leva o subtítulo de Nuestras idolatrías posmodernas, e esencialmente a partir desa información xa case nos podemos facer unha certa idea do seu contido. Está organizado como un dicionario que conta con cerca de corenta entradas coidadosamente elexidas -unha especie de mitoloxía na que se poden identificar arquetipos- para construir un discurso máis ou menos encadeado no que vai plantexando a súa tese dun xeito insistente: o mundo está coñecendo o final dunha etapa histórica e, polo mesmo, a aparición dunha nova e, basicamente, antitética. Velaí a derrota (enténdase nas súas diversas acepcións).
Para Maffesoli todos os signos analizados indican que a modernidade perece e cédelle o asento a eso que polo de agora recibe o nome de posmodernidade. Trátase basicamente do trunfo do dionisíaco, do retroceso da razón ante a irrupción do emocional; a tribu dilúe ó individuo, o que importa é a sensación de pertencer ó grupo, a un grupo, de compartir os seus rit(m)os e de entregarse por completo ó pracer que eso xenera; o futuro non importa porque unicamente o presente ofrece satisfacción: carpe diem; seducir mediante a imaxe é máis práctico ou efectivo que intentar convencer con argumentacións sesudas, os libros van así retrocedendo ante a invasión dos xogos virtuais; animalidade -elemento fundamental- fronte a humanidade; blablablá… Quero dicir que os argumentos móvense todos nesa direción. A conclusión é doada: o protagonismo da cultura occidental, heredeira dos principios ilustrados, está nas últimas. Oriente (pode entenderse como estricta oposición á idea de Occidente) chega con todas as consecuencias. Non o fixo de repente, foi expandídose dunha maneira progresiva -asi o considera o autor-, primeiro en secreto durante os romanticismos, logo manifestándose discretamente co surrealismo e, xa agora, abertamente e cunha forza imparable. Alea iacta est.

TRÍPTICO DE ANTROIDO

Visito a Luis Seoane na tarde do sábado de antroido, fría coma o demo (a tarde, dicía, mais a Luis Seoane tamén). Ía atraído pola exposición de Xesús Vázquez, ‘Nieve negra’, unha evidente alusión a Celan e a un dos seus tristemente máis coñecidos poemas.
Pinturas de gran formato, un par de esculturas, raiogramas (a parte que máis me interesou), un libro mostrándosenos como chaga na que non se podía meter o dedo -para eso unha proxección en bucle instalada a carón del-, un estandarte evocando a parafernalia hitleriana, un espazo amplo, para min só (saía unha parella de mozos ó entrar eu)… Conclusión: non atopei outra cousa que non fora máis frío, un frío propio dun exercicio intelectual talvez -non o poño en dúbida- absolutamente sincero, pero light, sen alma (Alma era , por enriba, o título do libro de artista). Por que? Para min por algo moi simple, tan simple como dicir que as pinturas propostas baixo unha concepción abstracta e xeométrica, con símbolos tan obvios ás veces coma a estrela xudea, ou as chamativas cores, diluían a forza doutras pezas. Pero hai máis, creo que existen outros factores non menos importantes. No centro da sala ábrese un enorme cadrado que permite a comunicación visual coa planta superior. Xusto aí colgaba dun arame (semellaba un tendal) un esquelete supoño que plástico. Por un intre pensei que formaba parte da montaxe de X.V. Non era tal, pertencía xa á exposición ‘Muestra la herida. La enfermedad (Arte y medicina I)’. E aí acabouse de fastidiar todo. Pareceume estoutra unha interesante e traballada proposta colectiva con certas obras de innegable calidade e con nomes canónicos (Juan Muñoz, Paco Leiro, Warhol, David Nebreda -fun o primeiro sorprendido!-, Tapies, etc.) e completada con pezas puramente propias do universo médico forense, ademais de certas xoias bibliográficas a cabalo entre o mundo clínico e o artístico. En definitiva, facía xustiza ó título elexido polos comisarios. E todo esto, sen dúbida, manifestábase máis intensamente Auschwitz (os esqueletes reais, os tratados de anatomía, os berros emitidos na instalación de Oursler, etc.) ca o deseñado entorno inferior de ‘Nieve negra’.
Deixei atrás eses ámbitos solapados e achegueime á terceira das mostras ofertadas, ‘Unterwegs. Ao paso de Walter Benjamin’. Mediante fotografías de moi variado tamaño (en xeral grandes) o artita bilbaíno Chema de Luelmo evoca a derradeira viaxe do filósofo alemán intentando atravesar a fronteira francesa para chegar a Portbou. A disposición das fotografías fainos repetir (?) supostamente os seus pasos e a súa ollada (Portbou vese xa ó lonxe, pequeniña vila mariñeira, Portbou móstrasenos xa cerca, ó alcance, ilusión cumprida, …). Remata coa visión contundente da estación de ferrocarril marcando o punto e final inamovible.
Saín de novo ó frio puramente meteorolóxico da tarde do sábado de antroido. Pensaba se non habería -insisto, a pesar de toda a boa vontade, de toda a sinceridade- algo deso que Nancy chamou ‘variacións inesgotables sobre o inexplicable ou sobre o demasiado explicado’, que o levou tamén a advertir que ‘por eso todo o que se di é inaudible, así como demasiado audible. Por eso non quero escoitalo, e tampouco quero falar máis do asunto. Por eso, non obstante, falo del e tremo ante a posibilidade de dicir unha palabra de menos ou unha palabra de máis’.
…xa! Si, pensei tamén un pouco despois, mentres unha aburrida comparsa intentaba animar a rúa, que eu tamén estaba metido na mesma camisa de once varas, que probablemente o máis sensato sería borrar este inútil blog e deixarse de lerias. A fin de contas.

BURATOS NEGROS

Nace este post circunstancialmente inspirado pola viaxe un tanto inesperada que un bo amigo realiza estes día a Philadelphia por motivos estrictamente académicos. Tendo en conta a inclinación miña pola figura de Duchamp e coincidindo xustamente que no Philadelphia Museum of Art é onde se atesoura a meirande parte da súa obra, parecía lóxico non deixar pasar a oportunidade de referirme unha vez máis a determinados asuntos duchampianos. Neste caso decidín decantarme pola súa derradeira creación, a titulada Étant Donnés, peza(?) na que, de xeito silencioso, traballou dende 1946 ata o momento da súa morte, en 1968. Foi xustamente no ano seguinte cando se instalou (realmente tratábase dunha estraña instalación) na citada institución mostrándose como a definitiva proposta do xenio á posteridade. O balbordo do galiñeiro non se fixo esperar, e non era seguramente para menos.
A estructura da obra articúlase nun xogo de espazos (reais ou ilusorios) que conducen a unha perversa situación na que o/a espectador/a se atopa sorprendente e violentamente (recálcoo) mirando por uns buratos abertos a través dun vello portón cara a un interior no que inesperadamente se atopa ante a descarnada presenza dunha muller tirada entre murchas follas e mostrando pola súa posición, de pernas abertas, a súa afeitada cona. Por suposto, existen outros detalles, nunca irrelevantes tratándose de quen se trata, pero no fundamental esa é a proposta.
As interpretacións ou lecturas desta obra son xa innumerables, e, por suposto, aínda que eu non as coñezo todas, podo asegurar que as hai para todos os gustos e disgustos.
Se o meu amigo ó final pode dispor de tempo para visitar o museo supoño que se acabará atopando fronte a esa deteriorada porta que un día formou parte dalgún arrimo en Cadaqués e achegará os seus ollos ós furados dispostos á altura adecuada e, logo, de súpeto, algo pensará sobre a orixe do mundo.
Foi unha porta, pero podería ter sido unha derrotada ventá.

A N.B.M.

WAY OF LIFE

Imaxino que a quen, coma min, se considere caótico, máis dunha vez lle chamaría poderosamente a atención descubrir a meticulosidade coa que certas persoas teñen organizadas as horas de todos os seus días, e non me refiro a esa orde que responde á obrigada aceptación das xornadas laborais ou dos horarios de trens.
Un dos casos máis sonados deste tipo de comportamento, deste modo de vida, foi o do fílósofo Kant. O rigor co que se aplicaba día tras día a unha mesma monótona rutina convertiuno en paradigma de individuo metódico.
Non sei se Reger, personaxe en torno ó que xira ‘Mestres antigos’, novela de Thomas Bernhard, tivo no filósofo de Königsberg o seu modelo inspirador. Máis de trinta anos visitando día si e día non (literalmente) unha sala do Kunsthistorisches Museum de Viena para, sentado no mesmo lugar, botar horas contemplando o mesmo cadro, en concreto un retrato realizado por Tintoretto. Disque a temperatura do recinto era a adecuada para pensar ó máis alto nivel.
Que medo produce en min esa razón pura!
Xa sei, xa sei, non hai produción intelectual sen reflexión e non pode haber pensamento reflexivo sen tempo, e tamén sei que sen os logros aportados por seres que se entregaron en corpo e alma a esa labor ás veces de modo tan fanático coma os anteriormente apuntados a humanidade non tería sido o que é/somos (?), pero, a pesar de todo, ou, precisamente por eso, que medo!

LACERAC(C)IÓNS

A cuestión da representación do horror, de imaxes que mostran con absoluta crueza o horror, é un dos asuntos que ten suscitado fondas polémicas éticas e tamén estéticas. Realmente trátase dun tema no que, a pouco que se pense sobre el, acaba provocándonos agrias discusións con nós mesmos. Que partido tomar, que posicionamento defender?
Lembro perfectamente como a raíz do atentado contras as Torres Xemelgas de N.Y. se impuxo case instantaneamente unha especie de código moral que permitiu retirar da circulación (polo momento) aquelas imaxes dantescas (supoñémolas) por respecto ás vítimas. Outro tanto aconteceu tras os atentados de Atocha, por insistir nos exemplos.
Non teño constancia de que houbera pronunciamentos sobre o asunto cando se trataba das fotorreportaxes ou das gravacións de vídeo tomadas durante o conflito entre hutus e tutsis en Ruanda, ou cando aparecían as mostras da crueldade coa que se dirimían os enfrontamentos civís de Liberia, de Costa de Marfil, etc., e se xogaba entre risas coa cabeza do inimigo. En fin, que xa me entendedes.
No seu momento a Igrexa, Concilio de Trento por medio, foi unha das impulsoras deste tipo de iconografía do terror. Todos temos en mente o amplo catálogo de representacións de santos e/ou mártires elexindo o instante máis obsceno das súas particulares historias de suplicio. Pero tamén antes e tamén despois, ou sexa, sempre.
Admitido está que a culminación deste despropósito que acompaña á Humanidade (que nos identifica seguramente como especie, e sinto facer esta declaración tan brutal) alcanzouse nos campos de concentración e de exterminio nazis (poñamos Auschwitz como mostra e por evocar así a tese de Adorno).
É posible e é lícito representar ese infinito horror? Sobre esa cuestión dilucida ou elucubra Jean-Luc Nancy en “La representación prohibida” e no momento mesmo no que está a plantexar o dilema sentencia que esa representación “no sólo es posible y lícita, sino que de hecho es necesaria e imperativa”, aínda que intenta deixar ben claro que sempre e cando “la idea de ‘representación’ sea comprendida en el sentido estricto que le debe ser propio”.
Chegado a este punto creo que é o momento de comezar a falar do que realmente quería dicir neste post. Como encaixar aquí as turbadoras fotografías de David Nebreda, e digo turbadoras por non saber que dicir, que consideración podemos facer respecto a este tipo de propostas, a este insoportable xeito de crear destruíndo, destruíndose, destruíndonos?
Dende un punto de vista exclusivamente historiográfico estas propostas entroncan co body-art e coa performance, asóciase máis ou menos doadamente co Wiener Aktionisten (Schwarzkogler, chegando ó límite definitivo da propia morte; Muehl, condenado no cárcere por levar ata o socialmente inaceptable as súas accións, etc.). Dende entón e ata hoxe a cantidade de artistas que se decantaron por facer do corpo (non sempre dos seus) o seu campo de batalla (parodiando a Holzer, tan conceptual) son/foron lexión. Existe paralelamente outro factor que deixei intencionadamente para rematar(?): Nebreda foi diagnosticado de esquizofrenia apenas con vinte anos, aló polo comezo da década dos setenta. Todos sabemos os lazos estreitos que unen ese universo aínda misterioso e non poucas veces escalofriante das chamadas enfermidades mentais con non poucas das figuras da arte, sobre todo da contemporánea, ben por padecelas ou ben por sentir a atracción e o asombro ante aqueles que as padecían/padecen.
É posible entender así a Nebreda? Ten sentido falar da ‘obra’ de Nebreda? E algo semellante a esto o que significa ‘a morte da arte’?

AUSENCIAS

O pasado novembro morreu o fotógrafo Humberto Rivas, arxentino de orixe pero afincado en Barcelona dende 1976. Tiven o meu primeiro coñecemento deste artista grazas a un artigo que a revista Lápiz lle adicou no número do mes de marzo de 1996 (conservo o exemplar, por eso a precisión). As fotografías que o ilustraban eran variadas na súa temática e todas podían resultar doadamente vinculables coa impronta persoal dalgúns dos grandes mestres, mais a pesar deso, sen saber moi ben dicir por que, tiñan algo especial, distinto. Os seus retratos femininos chamaban poderosamente a atención, mulleres andróxinas, nada sofisticadas, mirándonos directamente sen portar nesas miradas nada que nos dera pé a considerar os seus corpos obxectos de desexo, tampouco de repulsión… Uns anos despois, no 1999 (comprobo a data en google) o CGAC ofreceu unha exposición monográfica súa e editou catálogo. Outro Humberto Rivas comezou entón a chamarme máis a atención, o que nos situaba diante dedesoladas paisaxes urbanas portadoras dunha desacougante e poética sensación de silencio. Saber que o fotógrafo saía á caza desas imaxes sen nada máis que a súa mirada (talvez un caderno, tamén -disque- unha búsola) e que, unha vez localizada a fotografía, voltaría cargado co seu equipo para recollela e transportala engrandecía moito máis esa atracción (simpatía irracional).
As ventás que impulsaron esta tristeza de tren é posible que lle deban algo ás obras deste creador (eu non era consciente, é unha reflexión que me fago agora), e non falo de débeda fotográfica, senón da poética. Obviamente, nin Humberto Rivas dende a súa grandeza artística, nin eu dende a miña irrelevante e humilde proposta somos orixinais no obxecto da nosa atención, unicamente no matiz da propia mirada. É por eso que me parece o lugar apropiado para repetir a xeito de homenaxe uns versos do East Cooker, segundo dos Catro Cuartetos de Eliot, que din todo aquelo que eu quixera ter dito e que non acabo de conseguir:

Las casas viven, mueren: hay un tiempo
para edificar y para la vida
y la generación y un tiempo
para que el viento rompa el vidrio suelto

(Houses live and die: there is a time for building / and a time for living and for generation / and a time for the wind to break the loosened pane /).

ROMAÑOLO

Tócanos estar asistindo ós momentos finais do modo de vida que durante tanto tempo nos foi propio, é dicir, o derivado dunha relación íntima coa terra, o de sentirse apéndice (un máis) dela. Non somos nós os únicos en experimentar este proceso, é máis, estamos sendo dos últimos dentro do noso entorno. O conflito histórico que se está dirimindo tendo a nosa lingua como motivo de disputa non é alleo a esta circunstancia, aínda que tampouco se pode explicar unicamente por ela.
Salvando as distancias, que sempre son moitas, podemos ver unha das posibilidades do futuro que pode estarnos agardando se lle botamos unha ollada á situación na que se atopan os chamados dialectos en Italia. A toma de conciencia do valor real do que se estaba perdendo foi unha das razóns de que algúns deles compartan a súa idade de ouro literaria co instante extremo da súa existencia, é dicir, cando apenas quedan xa falantes.
Entre os moitos nomes que podemos vincular coa defensa e dignificación destas linguas seguramente o máis coñecido é o de Pasolini, pero talvez é Tonino Guerra quen con máis enerxía se entregou en corpo e alma esta romántica causa.
Tonino é un dos guionistas máis importantes da historia do cine e colaborou con algúns dos máis destacados directores, entre outros, Antonioni, Angelopoulos ou Tarkovski. Esa faceta súa probablemente ensobreceu a súa traxectoria poética, traxectoria que iniciou nun campo de concentración alemán e de xeito oral por non dispoñer de material para escribir. Xa entón de xeito natural empregou a súa lingua de infancia, o romañolo, e non dubidou en autoeditar o seu primeiro libro nada máis liberado e rematada a guerra. Nun daqueles poemas fálanos da dureza da vida como prisioneiro con maxistral ironía ó confesar que nunca tan contento se sentira na vida como cando, tras verse libre, se encontrou mirando para unha bolboreta sen pensar en comela.
Existe deste autor en español ‘Poesía completa’, editada na Colección Literaria da ‘Universidad Popular José Hierro’ de San Sebastián de los Reyes no ano 2001. Juan Vicente Piqueras, o tradutor, fai no prólogo unha interesante exposición de toda esta situación lingüística italiana. Unha frase súa aplicable a calquera dos dialectos italianos paréceme que o di todo: “Expresa, en una lengua que ya no, una realidad que nunca más.” Lástima que o libro non recolla tamén a versión orixinal romañola, sería a manifestación verdadeira do respecto e da admiración que lle quixeron rendir a Guerra.

EN CARNE VIVA

Un dos textos máis descorazonadores que lin nunca é o que Jean Améry escribiu sobre a tortura, sobre a súa propia tortura. O mesmo forma parte dun libro editado en español por Pre-Textos e titulado “Más allá de la culpa y la expiación”. Probablemente nel non descubre nada que nós non seipamos de antemán, só que o feito de escribilo, de escribilo en primeira persoa para deixar testemuña e así confirmarnos que o home pode ser terriblemente cruel e á vez tremendamente fráxil fai que se nos poña a carne de galiña.

Do impacto deste texto non se librou Sebald, que fai visitar ó narrador de “Austerlitz” os restos das construcións defensivas belgas que os nazis empregaron como campo de concentración e onde Améry sufrira o seu calvario.

A extraordinaria violencia coa que nos golpea ‘La tortura’ derívase con toda seguridade da chamativa humilde entonación coa que se describe a brutal experiencia. Améry non pretende erisirse en campión do sufrimento, non pretende en ningún momento esaxerar o seu victimismo, insiste claramente na relativización do mesmo. Pero abondaba, si, a dose de agresión á que fora sometido era dabondo para demostrarlle que ante a dor, ante un determinado nivel de dor, todo se volve carne, únicamente corpo carnal, corpo enteiramente animal. Así o apunta: “una ligera presión con la mano provista de un elemento de suplicio basta para transformar al otro, incluída su cabeza, donde tal vez se conservan las filosofías de Kant, Hegel y las nueve sinfonías completas y ‘El mundo como voluntad y representación’, en un puerco que grita estridentemente de terror cuando lo degüellan en el matadero.”

Sebald redundou na súa pasaxe novelística ó botar man doutra testemuña máis saída tamén daquel mesmo inferno, tómandoa esta vez dun libro de Claude Simon, ‘Le jardin des plantes’, onde se relata a historia do pintor italiano Gaston Novelli, que tras a durísima experiencia decidiu abandonar o mundo dos humanos civilizados para vivir entre tribus suramericanas. Os seus cadros son superficies cheas de cicatrices das que emerxe aterradoramente a vogal A expandíndose como metralla tras o estoupido dunha bomba.

PINTADA DE AZUL

Foi a posteriori cando comecei a reflexionar sobre o asunto das ventás en Duchamp, ou sexa, que antes de que a min se me dera por dispararlles coa miña cámara  nunca me parara a pensar sobre o papel que xogaran no conxunto da obra duchampiana. Realmente tratábase dun asunto secundario, dígoo en relación coa repercusión que outras propostas súas xeneraron no devir das artes dos últimos decenios (xa case un século!): a ‘Fonte’, ‘LHOOQ’, a ‘Roda de bicicleta’, ‘O gran vidro’,…

Si, mesmo ‘O gran vidro’ viña sendo claramente unha ventá -e outras moitas cousas, incluso para Rosalind Krauss un autorretrato críptico-, ben sei, pero nunca me parara a mirar por/para  ela doutro xeito que non fora superficial (na análise) e cómplice (na irreverencia, na heterodoxia).

Foi despois -xa dixen- cando me percatei do sentido que adquirían as súas pequenas ventás, ‘A liorta de Austerlitz’ (La bagarre de Austerlitz), ‘Viúva alegre’ (Fresh widow) e, entón si, ‘O gran vidro’.  Duchamp era perfectamente sabedor do que facía, construía un discurso escrupulosamente dirixido ó principio de ‘ideal de ventá’. 

Pensei tamén no paradoxo que supón considerar a Marcel ‘antirretiniano’. Si, é clara a intención do concepto, pero seguramente non houbo artista/anti-artista que máis tempo e obras dedicara a explorar as reaccións do ollo: os seus experimentos móbiles, os xogos dos rotorrelevos, a súa debilidade polos instrumentos ópticos, a terminoloxía dos seus xogos de palabras (‘oculismo de precisión’, que imprimiu nunha tarxeta de visita)…

‘Viúva alegre’ é unha fiestra de madeira, de dúas follas,  pintada de azul. Os cristais son de coiro (non son polo tanto cristais) e absolutamente negros, nada deixan ver ó seu través. En realidade é unha ventá (window) alegre (fresca, si, mellor fresca), unha viúva (widow) moi fresca, moi moi alegre… Sempre trampas. Fóra/dentro, alegría/tristeza.  Que se nos mostra entón, cal é o xogo? De que lado da ventá estamos? Está dentro a alegría e a oscuridade da noite queda fóra ou é ó revés, vemos o luminoso azul externo da ventá e o loito inunda o interior? Albertianas ou duchampianas, as ventás non deixan de ser truculentas, reversibles, ambiguas. Ollos de cíclope para ver o mundo, ollos que co tempo rematan sendo violentamente cegados.

INTROITO

E un uomo? Non è triste un uomo?

E un uomo? Non è triste un uomo?

Lenta e inesperadamente, produto dunha mutación talvez lóxica, talvez non, un vello poemario visual acabou tomando as formas deste blog que aquí se inicia. O vello poemario fora o resultado dun desacougo evidente, dun vital desasosego. Viu a luz con ocasión dun acontecemento para min moi especial, a despedida dun lugar de traballo no que transcurrira unha boa parte da miña vida, seguramente os mellores anos. O poemario consistía nunha proxección organizada dunha selección de fotografías feitas por min ó longo dun par de anos e que ían aparecendo en sincronía musical sobre un tema de Pharoah Sanders e Jah Wobble que tiña unha duración duns quince minutos. Apenas unha cabeceira inicial e uns pequenos datos ó remate, unicamente as imaxes e a música; si, tamén a oscuridade do salón e os nervios da ocasión, por suposto. O caso é que resultou un desastre, un absoluto desastre. O meu poemario visual resultou insoportable, incluso foi interpretado como un acto de desquite facendo del unha lectura retorcida, lóxica na súa exposición, si, pero moi retorcida.
E agora? E o blog?
Pois… Esto é outra cousa, obviamente. O blog irá mostrando moitas daquelas imaxes e outras que foron aparecendo posteriormente nun tic que parece non ter xa fin, pero irán acompañadas de textos escritos aquí para elas, textos que non existían, que aínda non existen. Tampouco estará a música, nin a presencia da xente, nin a oscuridade da sala, nin os nervios no estómago… Resumindo, un ordinario blog. Un máis de tantos. Un meu.